اين كتاب، ابتدا موضوع جامع بودن قرآن را مطرح ساخته و سپس محتوای آن را به لحاظ
سند و وحی مورد بحث و بررسی قرار داده است. در ادامه محورهايی چون: خطابات قرآن،
مسئله اعجاز، فراگير بودن مفاهيم قرآن، عمدة مباحث كتاب را تشكيل ميدهد. در پايان
به موضوع ظرفيت آيات قرآن و نگرشهای نو دربارة برخی از آيات و همه عصری بودن آن
اشاره شده است.
در اين كتاب، بحث نخست، پيرامون چيستی پژوهش و اركان آن مطرح شده و در مقياس آن
چگونگی پژوهش در گزارههای دينی مورد بحث قرار گرفته است. در ادامه، موضوعاتی چون:
مديريت، هدفمند سازی و روشمند سازی پژوهش از جمله مباحث محوری كتاب است.
نويسنده با طرح موضوعات گوناگون، سعی در تبيين تنوع روشها داشته و در بحث مفصلی با
عنوان تعريف و توصيف، نمونهای از روشها را با توجه به تنوع موضوعات بيان داشته
است.
كتاب، دربارة كثرت اديان و مذاهب و ميزان بهرهمندی آنها از حقيقت است. نويسنده در
بخش اوّل كتاب پس از آنكه موضوع غيرقابل انكار بودن تكثر در نژادها، رنگها،
زبانهای متعدد و فرهنگهای متفاوت و اديان و انديشهها و گرايشهای گوناگون را
تبيين ميكند، به طرح چهار سؤال درباره اين موضوع پرداخته و به سئوالات پاسخ
ميدهد.
1ـ اديان مختلف چه بهرهای از حقيقت دارند؟ 2ـ چرا در طول تاريخ اديان، مذاهب
مختلفی ظهور كردهاند؟ 3ـ چه دلايل و عللی بشر را به پذيرش و اظهار بهرهمندی پيروان اديان ديگر از حقيقت سوق داده است؟ 4ـ رفتارهای پيروان هر دين با پيروان
ساير اديان چگونه بايد باشد؟
اين كتاب با رويكرد نو به آموزههای اصيل و متين ديني، و به تعبير دقيقتر گوهر دين
كه در معنا بخشی به زندگی آدميان همچنان بی بديل و منحصر به فرد مانده است، دين را
به عنوان نسخة شفا بخش به جوامع انسانی معرفی ميكند.
در شرايط حاضر، بشر بريده از سرچشمه وحی كه تنها ابزار كار وی در مسير حيات فردی و
اجتماعی همچنان عقل و تجربه است، چگونه ميتواند از فراز آن همه فهم و تفسيرهای تاريخي، عبور كرده و با بيان روحانی و دل نواز وحی مواجه شود.
نوانديشی دينی در صدد چاره جويی برای چنين مسئله و مشكل است و جامعه موظف است مشوق
و حامی چنين دليران بی باكی باشد كه برای اصلاح و گره گشايی از ذهنيّت آدميان و
دنيای درون و برون ايشان پيشاپيش، هر گونه ملامت و جفايی را به جان خريدارند.
اين مقاله با مبنا قراردادن سؤالات و مشكلات و نيازهای انسان امروز در جوامع مختلف
به بررسی نهج البلاغه پرداخته و از سخنان امام علي(ع) و نوشتهها و خطابات ايشان
راه حل منطقی و درستی را برای بسياری از پرسشهای امروز جوامع ارائه كرده است.
نويسنده با اين اعتقاد كه سخنان امام علي(ع) ارتباط منطقی با كلام خدا و وحی دارد،
به ويژگی آسمانی بودن آن اشاره كرده و امام علي(ع) را انسان تمام اعصار خوانده است.
همچنين اين مقاله دربارة روش امام در تبيين معارف و هدايت ايشان به حقيقت هستی نيز
مطالبی ارائه داده است.
از آن جا كه دستيابی به فهم درست قرآن، هدف اصلی مفسران است، پس از عهد تدوين
تفسير، اين مهم با شيوههای گوناگونی به وسيله آنان صورت گرفته است كه در مواردی با
هم تفاوت دارند. راز اين اختلافها، به دليل تفاوت در رويكردها و روشهايی بوده است
كه مبنای نظری ـ معرفتی مفسران بوده است. نويسنده در اين مقاله نقش امامان معصوم را
در تفسير قرآن بررسی كرده، به روششناسی تفسير آنان اشاره ميكند.
نگاه معصومان به قرآن، برگرفته از مبادی استوار فهم و علم از جنبههای ظاهری و
باطنی آن است. طبيعتاً اين فهم، مبتنی بر روشی بوده است كه نويسنده در پی كشف آن
برآمده است.
نويسنده در اين نوشته بر آن است، از نگاه علامه طباطبايی به چيستی علم كلام
بپردازد. علامه در تعريف علم كلام ميگويد: «كلام از طريق مقدماتي، اعم از يقينی و
مسلم برای اثبات مسايل موضوع و مسلم استدلال ميكند. وی در الميزان و ديگر آثارش
علم كلام را منحصر به حوزة خاصی چون اصول عقايد نكرده، بلكه علاوه بر دفاع عقلی از
مكتب تشيع، از كليت دين و ضرورت آن نيز دفاع كرده است. وی تمسك به ظاهر قرآن و
عقلگرايی افراطی را برنميتابد، بلكه در روش خود باور دارد كه آموزههای وحيانی مطابق با مبانی عقلی ميباشد. سپس نويسنده به روش فلسفی علامه ميپردازد و وی را از
سويی در رديف فيلسوفان عقلگرای صرف قرار ميدهد و از سويی ديگر از نظر ساختار و
مسايل فلسفي، به حوزة حكمت و متعاليه، متعلق ميداند.
اين مقاله در پی اثبات اين واقعيت است كه قرآن آنچنان كه مسلمانان ميانديشند واجد جمال الهی است و دارای زيبا شناختی عميق و گسترده است كه بايد از زوايای گوناگون مورد كاوش و مطالعه قرار گيرد. نويسندة مقاله با طرح سؤالاتی دربارة زبان قرآن و نوع جاذبه آن، سعی كرده قرآن را در مقياس ساير متون ادبی مورد مطالعه قرار دهد. و جنبههای زيبايی و ويژگيهای آن را بيان بدارد. در اين مقاله قرآن به لحاظ قرائت و قاعدهمند بودن آهنگ آن نيز مورد توجه قرار گرفته است و در عين حال نمونههايی از كسانی كه تحت تاثير اين بعد از قرآن قرار گرفته و متحول شدهاند بيان گرديده است. مقاله عمدتا در سه محور زيبا شناختی زباني، بيانی و محتوايی مطالب سودمندی را ارائه كرده است.