مقايسه تطبيقی فرهگ اسلامی و غربی
در گفتگو با حجت الاسلام و المسلمين آقای محمد والدمن
اشاره:
محمد والدمن، اهل اتريش است. در سال 1361ش. به اسلام؛ مكتب شيعه
اثنی عشری گرويده است. در همان سال به شوق فراگيری علوم و معارف اسلامی به ايران
آمده و وارد حوزه علميه قم شده است تا سال 1366 به صورت پيوسته در حوزه علميه حضور
داشت. و تنها در تعطيلات تابستانی سفرهايی نيز به اتريش داشت و از اوضاع آن كشور با
خبر بود.
پس از سفر تبليغی به كشورش، به ايران برگشت و احساس كرد كه نياز كشورهای غربی در
زمينه معارف اسلام بسيار شديدتر و عميقتر از نياز آنها به فقه و اصول است. سال
1369 وارد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی (قدس سره) شد. با افزايش امكان
ارتباطات از طريق اينترنت به اين نتيجه رسيد كه تحصيلات خود را در ايران ادامه دهد
و با اتريش در ارتباط باشد.
در سال 1380 موفق با اخذ كارشناسی ارشد الهيات و معارف اسلامی شد و در حال حاضر
مشغول تحصيل در دوره دكتری در دانشكده تربيت مدرس قم در رشته قرآن و حديث ميباشد.
وی در سالهای اخير چند مقاله ارائه نموده است كه عمدتاً به زبان المانی تأليف شده
و در مركز شيعيان اتريش انتشار يافته است. در كنار تهيه مقالات، برای تأمين نيازهای
برادران و خواهران شيعه اتريشي، به ترجمه تفسيری از فارسی به آلمانی نيز مشغول است.
محور گفتگوی ما با ايشان، موضوع پايان نامه ايشان در كارشناسی ارشد است، كه در
ادامه ميآيد.
پژوهه: موضوع پايان نامه كارشناسی ارشد
شما، چگونگی تنظيم روابط و رفتارهای جنسي، مقايسه بين جامعه ايران و دو جامعه آلمان
و اتريش است كه رويكردی اخلاقی ـ حقوقی دارد، لطفاً انگيزه خود را از نگارش آن بيان
فرماييد.
بنده در سال 1380، برای تكميل دروس دوره كارشناسی ارشد در مؤسسه آموزشی و پژوهشی
امام خميني(قدس سره)، پاياننامهای تحت عنوان چگونگی تنظيم روابط و رفتارهای جنسي؛
مقايسه بين جامعه ايران و دو جامعه آلمان و اتريش با رويكردی اخلاقی و حقوقی ارائه
نمودم. انگيزه اصلی من در تحقيق اين موضوع، با توجه به شناختی بود كه نسبت به دو
جامعه غربی و اسلامی داشتم.
به علاوه، تحقيق در اين زمينه برای من در جهت افزايش شناختم نسبت به اتريش و جمهوری
اسلامی ايران كه هر دو كشور خودم به شمار ميآيند، ميتوانست بسيار مؤثر باشد.
پژوهه: لطفاً بفرماييد روش شما در تحقيق پايان
نامه چه بوده است؟
روشی كه در اين تحقيق به كار گرفته شده تركيبی از روشهای متعدد بوده و از دادههای
حاصل از مطالعات كمی و كيفی در اجتماع، عقايد و... استفاده شده است و عمدتاً بر
مطالعات كتابخانهای استوار بوده است.
چون در بين مسلمانان، عفت از اصالت برخوردار است، در باره اين مسائل زياد صحبت
نميشود. اما بر عكس، در جوامع غربي، اين مسائل زياد مطرح شده و مورد بحث قرار
ميگيرد و تحقيقات و آمار در ابعاد گوناگون در اين زمينه زياد است.
در عين حال مسائل جنسی در اسلام جزو مسائلی نيست كه غربيها آنرا «تابو»[1]
مينامند، بلكه در طول تاريخ، فقهای مسلمان، مسائل شرعی در اين خصوص و اخلاق جنسی
را همواره مورد بحث و بررسی قرار داده و احكام آن را به طور دقيق بيان نمودهاند.
ما سعی كرديم به اين سئوال كه چرا در جوامع اسلامی درباره اين مسائل كمتر صحبت
ميشود پاسخ گفته و به دلايل آن اشاره كنيم.
پژوهه: فرضيهای كه جناب عالی در اين تحقيق
اثبات آن را دنبال ميگرديد چه بود؟
فرضيهای كه دنبال ميكردم، بيشتر ناظر به بعد آزاديهای فردی در دو جامعه غرب و
اسلام است. ميخواستم بررسی كنم، كدام جامعه، در راهی كه دنبال نمودهاند به منزلتی
از انسانيت رسيدهاند، و يا در اين مسير دچار چه معضلاتی شدهاند و اكنون به چه سمت
و سويی در حركت هستند؟ من دريافتم كه هم كشورهای غربی و هم كشورهای اسلامي، انسان
را در زمينه مسائل جنسی نه كاملاً آزاد و نه كاملاً محدود ميدانند بلكه هر دو برای
مسائل جنسی محدوديتهايی قايل شدهاند. پس هم در اسلام و هم در غرب آزادی همراه با
محدوديت در مسائل جنسی مطرح است. در عين بسياری از جامعه شناسان و روزنامه نگاران
غربی معتقدند كه بين راهكارهای غربی جهت كنترل مسائل جنسی و راهكارهای اسلامی در
اين زمينه، ضدّيت و اصطكاك وجود دارد. آنها اولی را به معنی «آزادي» و دومی را به
معنی «سلب آزادي» فرض ميكنند. سؤال اصلی من در تحقيقاتم اين بود كه آيا راهكار
غربي، واقعاً به انسان آزادی بيشتری ميدهد؟ به علاوه، ميخواستم دريابم كه آزادی
غربي، چه پيامدهايی را برای جوامع غربی به ارمغان آورده و تا چه اندازهای با
انسانيت و منزلت الهی او سازگار ميباشد؟ ميخواستم دريابم، كدام يك از اين
راهكارها، ميتواند راه حلی برای معضلات اجتماعی باشد و تا چه اندازه، ميتوان از
تجربيات مثبت و منفی غرب در كشورهای اسلامی استفاده نمود.
پژوهه: در مباحث جناب عالی محور دومی با عنوان
اخلاق جنسی در نظر بوده چه مقدار به اين بحث پرداخته شده است؟
با تبيين اخلاق جنسی اسلام و غرب، به راهكارهای تنظيم روابط جنسی زن و مرد و نيز
چالشهای موجود در هر دو جامعه (جامعه اسلامی و جامعه غربي)، اين ديدگاه مطرح
گرديده است كه بايد يك سری قوانين بسيار دقيق حقوقی و اخلاقی وضع نمود تا بر اساس
آن رفتارهای دو جنس مخالف با همديگر به صورت بسيار دقيق تنظيم گردد. در اين نظام
حقوقي، هم حقوق و هم وظايف زن و مرد در رابطه با همديگر تعيين و تبيين شده است. از
بارزترين نكات نظام ياد شده اين است كه در اين نظام، قوانين حقوقی از پشتيبانی
اخلاقی برخوردار ميباشند كه در اين صورت به هر كدام از افعال مجاز و ممنوع، ارزش
متناسبی عطا ميشود و مرزها مشخص ميگردد.
برای نمايان ساختن نظام ارزشي، به تبيين رؤوس دستورهای اخلاقی و حقوقی اسلام در
زمينه روابط جنسی و به جايگاه ازدواج در اسلام و مسائل مربوط به آن پرداخته شده و
به مسائلی چون محرم و نامحرم و دستورات تنظيم كننده زندگی زناشويی نيز اشاره گرديده
است.
در ادامه اين بحث، به موقعيت موجود در جوامع غربی اشاره نمودم. در اين راستا به اين
نتيجه رسيدم كه فرهنگ غرب، فاقد نظام اخلاقی مدون ميباشد، بلكه در اين زمينه تنها
به عرف مردمی و قوانين حقوقی تكيه ميكند. به همين لحاظ غرب، در مسائل جنسی مجبور
است، خلأهای موجود را توسط وضع قوانين حقوقی جبران نمايد و در اين زمينه گاهی
محدوديتهايی را ايجاد ميكند كه از محدوديتهای موجود در اسلام شديدتر است.
پژوهه: در اين پژوهش شما به چه نتايج مهمی دست
يافتيد؟
با بررسيهايی كه در اين پاياننامه به عمل آمد، روشن گرديد كه غرب تا كنون
نتوانسته راه حل موفقيت آميزی را جهت كنترل روابط و رفتارهای جنسی ارائه دهد. حتی
در اين زمينه از ارائه يك نظام اخلاقی كامل عاجز بوده است. اين امر باعث گرديده كه
گرفتاريها و مشكلات اجتماعی كشورهای غربی در اين زمينه به طور چشمگير افزايش يابد
و اين چنين بحرانی چالش برانگيز شود كه حتی آزادی افراد را سلب نمايد. اگر جوامع
غربی بخواهند مشكلات اجتماعی خود را حل و روابط و رفتارهای جنسی را به طور واقع
بينانه كنترل كنند قطعاً نيازمند يك نظام اخلاقی فردی و اجتماعی كارآمد ميباشند؛
بدون شك ميتوان گفت يك چنين نظام اخلاقي، بيرون از حوزه مذهب نيست و چه بسا
ميتوان ادعا نمود كه بهترين نمونه اين نظام همان نظام مرتبط با اسلام است.[2]
به طور كلی ميتوان نتايج اين تحقيق را نسبت به جوامع غربی اين گونه جمع بندی نمود:
ـ غرب در بعد اخلاق فردی و اجتماعی فاقد يك نظام اخلاقی كامل است[3]
و در اين زمينه متكی به عرف عمومی است.[4]
ـ در جوامع غربی علاوه بر فسادهايی كه در آمار منعكس شده است فسادهای پنهانی نيز
وجود دارد.
ـ غرب اخلاق اجتماعی را تنها توسط قوانين حقوقی كنترل ميكند.
ـ نظام حقوقی غرب از پشتيبانی اخلاقی برخوردار نميباشد.
ـ غرب، هم بر اساس معيارهای موجود در فرهنگ خود و هم بر اساس معيارهای اسلامی فاقد
آزادی جنسی به معنای واقعی كلمه است.
ـ غرب برای تنظيم روابط و رفتارهای جنسی نيازمند يك نظام اخلاقی (فردی و اجتماعي)
كارآمد ميباشد.
ـ غرب برای تنظيم روابط و رفتارهای جنسی بايد در نظام اجتماعی خود تغييراتی انجام
دهد تا نظامهای اخلاقی و حقوقی پشتوانه همديگر باشند.
ـ كشورهای غربی اگر در تجربه گرايی خود صادق باشند ميتوانند از تجربهای كه جوامع
اسلامی به دست آوردهاند جهت بهبود اوضاع اجتماعی خود استفاده نمايند.
از جمله نتايج مهم اين تحقيق در ارتباط با اسلام اين بود كه گرفتاريهای جوامع
اسلامی در زمينه تنظيم روابط و رفتارهای جنسی از گرفتاريهای جوامع غربی در اين
زمينه بسيار كمتر است. علت اين امر ميتواند اين باشد كه اسلام از يك سو نظام
اخلاقی كامل و كارآمد را ارائه داده و از سوی ديگر برای نظام اخلاقی خود، پشتيبانی
حقوقی و برای نظام حقوقی خود، پشتوانه اخلاقی پيشبينی كرده است. به علاوه، اسلام
توانسته است آزادی افراد جامعه را تأمين نموده و بستر مناسبی برای رشد آزادانه
افراد فراهم نمايد. اگر اين يافتهها را با يافتههايی كه نسبت به جوامع غربی به
دست آمده مقايسه كنيم به اين نتيجه ميرسيم كه تنها راه معقولی كه جوامع اسلامی
ميتوانند آن را جهت كنترل روابط و رفتارهای جنسي، حل مشكلات اجتماعی و جلوگيری از
بروز مشكلات شديدتر در پيش گيرند اجرای كامل دستورهای اسلامی است.
پس ميتوان نتايج اين تحقيق را نسبت به جوامع اسلامی اين گونه جمع بندی نمود:
ـ اسلام، هم در بعد اخلاق فردی و هم در بعد اخلاق اجتماعی دارای يك
نظام اخلاقی كامل، كارآمد و روشن است.
ـ نظام اخلاقی اسلام از پشتيبانی نظام حقوقی و نظام حقوقی اسلام از پشتيبانی اخلاقی
برخوردار ميباشد.
ـ اسلام دارای نظامی است كه هم بر اساس معيارهای موجود در فرهنگ خود و هم بر اساس
معيارهای موجود در فرهنگ غرب، آزادی جنسی به معنای واقعی را تأمين ميكند.
ـ مشكلات اجتماعی جوامع اسلامی در بعد مسائل جنسی بسيار نگران كننده ولی در مقايسه
با جوامع غربی به مراتب كمتر است.
ـ برای حل مشكلات اجتماعی و جلوگيری از بروز مشكلات جديد، تنها راه معقول اجرای
كامل دستورات اسلامی است.
ـ چون نظام حقوقی و اخلاقی دارای تعامل و ارتباط متقابل هستند، لازم است فرهنگ و
اخلاق اسلامي، ميان مردم به طور كامل تبليغ شود تا اسلام بتواند كارايی خود را به
بهترين شكل ممكن به نمايش بگذارد.
پژوهه: با توجه به مشكلات موجود و بررسی
مقايسهاي، جناب عالی چه پيشنهادی را برای رسيدن به برداشت درست از اين مساله،
ارايه ميكنيد؟
عمدهترين اقداماتی كه در اين زمينه لازم است انجام شود تحقيقات زيربنايی جهت
شناسايی ريشههای مشكلات اجتماعي، افزايش معلومات و شناخت مردم نسبت به اخلاق و
فرهنگ اسلامی و تبليغات صحيح جهت ترويج فرهنگ اسلامی در سطح جامعه است. برای
جلوگيری از بروز بيشتر مفاسد و نابسامانيهای اجتماعي، لازم است جهت علتيابی مفاسد
و مشكلات فعلي، بررسيهای جامعه شناسانه دقيق انجام بگيرد.
بايد درباره زمينههای ميانگين سن ازدواج، ميانگين سن طلاق، ميانگين مدت
ازدواجهايی كه به طلاق كشيده ميشوند، علت جدايی و تأثير عوامل اقتصادی و اجتماعی
بر افزايش آمار طلاق بررسيهايی كرد. به نظر ميرسد كه در اين زمينه هنوز تحقيقات
لازم انجام نگرفته است. در صورتی كه بررسی ميزان تأثيرگذاری هر كدام از اين عوامل
از اهميت خاصی برخوردار ميباشد. همين امر در بعد مفاسد اجتماعی نيز مطرح است.
مطالبی كه طی اين تحقيق بيان شد، شمهای است از حقايقی كه در جوامع غربی و اسلامی
مطرح است. واقعيت اين است كه هم جوامع غربی و هم جوامع اسلامي، گرفتار معظلات
اجتماعی زيادی هستند كه بايد آنها را تحليل و علتيابی كرد و برای برطرف نمودن
آنها كوشش نمود. آنچه كه در اين جوامع، بخصوص در جوامع غربی رخ داده و ميدهد در
صورتی كه آن را با دقت و به دور از تعصب بررسی و تحليل كنيم ميتواند برای جوامع
اسلامی يك تجربه بسيار ارزنده و راهگشايی باشد تا اشتباهاتی را كه آنان مرتكب
شدهاند، ما تكرار نكنيم، بلكه با قدرت و توكل كامل، دستورهای اسلام را اجرا
نماييم.
ما معمولاً از غرب، يا تنها خوبيها را ميشناسيم و از گرفتاريها و معضلات اجتماعی
جوامع غربی غافل هستيم و يا تنها بديهای غرب را ميشناسيم و از خوبيهايی كه در
اين جوامع وجود دارد غافل ميباشيم. با بررسی دقيق و جامعه شناسانه جوامع غربي،
ابعاد تازهای از مشكلات و گرفتاريهای غرب برای ما روشن ميگردد و ديدگاه ما نسبت
به غرب دقيقتر و واقع بينانهتر خواهد شد و علاوه بر صنعت و فنآوری پيشرفته غرب
روی ديگر سكه راه هم خواهيم ديد. در اثر همين امر ميتوانيم از يك طرف بعضی احكام
اسلام مبنی بر ايجاد نظم اجتماعی و پيشرفت علمی را تا اندازهای در عمل مشاهده كنيم
و از طرف ديگر ميتوانيم در عمل به علت منع بعضی مسائل در اسلام، بهتر پی ببريم و
تأثيرات سوء اجتماعی آن را عملاً مشاهده كنيم. البته برای حصول اين امر لازم است كه
جوامع غربی را از درون بشناسيم و به بررسی سطحی و از بيرون اكتفا نكنيم. برای بررسی
درونی هم لازم است زبان كشور مورد نظر را حتما ياد گرفته و علاوه بر آن با فرهنگ و
آداب و رسوم اجتماعی آنجا هم به خوبی آشنا شويم.
مسئله ديگری كه در اين زمينه مطرح ميباشد اين است كه پژوهشكدههای مختلف نيز موظف
هستند در اين زمينه سرمايهگذاری كنند و به بررسی نابسامانيهای اجتماعی بپردازند.
اين امر بايد حساب شده و از مرز يكی دو پاياننامه فراتر باشد. كار علمی در اين
زمينه بايد به صورت پروژههای علمی انجام گيرد.
اسلام، بخصوص شيعه برای رسيدن بشر به سعادت، نه تنها حرفها برای گفتن دارد، بلكه
كاملترين راه برای حصول سعادت بشری است. به علاوه، وظيفه ما شيعيان اين است كه اين
راه را معرفی و در اختيار ساير انسانها قرار دهيم. اين امر مستلزم كار تبليغاتی
است. و برای اين كار لازم است، در ابتدا بدانيم كه مشكلات و گرفتاريهای مردم
كشورهايی كه ميخواهيم اسلام شيعه را به آنان معرفی كنيم، چيست. بعد از دستيابی به
اين شناخت، بايد به مردم بفهمانيم كه اسلام، ميتواند در برطرف نمودن اين
گرفتاريها به آنان كمك كند و راهگشا باشد.
پژوهه: با سپاس از اين كه وقتتان را در اختيار
ما نهاديد.
پی نوشت :
1. «تابو» در يك فرهنگ به مطالب، ابعاد و چيزهايی گفته ميشود كه درباره آن
صحبت نميشود، افراد آنها را انجام نميدهند و از صحبت كردن در باره آن و يا انجام
دادن آن شرم آور و نوعی عيب تلقی ميشود، ولی برای «شرم آور و عيب بودن» آن دليل
منطقی و علت اجرائی يافت نميشود.
(LexiROM Version 2.0 ] دائره المعارف رايانهای ـ [CD، 96/1995، مدخل: Tabu)
1. محمد تقی مصباح يزدي؛ اخلاق در قرآن، ج 1، 1377، ص 106.
1. البته ديدگاههای متفكران غربی و اسلامی در اين زمينه فرق ميكند و ارزيابی فوق
منعكس كننده ديدگاه متفكران اسلامی است.
2. عرف عمومی نيز ناظر بر افعالی است كه به جامعه مربوط ميگردد و در ظرف اجتماعی
تحقق مييابد.