آجارستان يا آجاريان از جمهورىهاى خودمختار منطقه قفقار و بخشى از گرجستان است. مساحت آن 3000 كيلومتر مربع و جميت آن مطابق آمار سال 1992 ميلادى 000/382 نفر بوده است. آجارستان در جنوب غربى گرجستان و شرق درياى سياه قرار گرفته و بخشى از آن با تركيه هممرز است.
بخش اعظم اراضى جمهورى آجارستان كوهستانى و بخش جلگهاى اين جمهورى در ساحل درياى سياه قرار گرفته است. جلگه ساحلى كه به نسبت كمعرض است، به دشت "كلخيد" مىپيوندد. آب و هواى بخش جلگهاى آجارستان معتدل و داراى رطوبت زياد است. در بخش كوهستانى نيز هوا مرطوب، معتدل و گاه سرد است. ميانگين حرارت هوا در منطقه جلگهاى در ژانويه 4 تا 6 درجه و در ژوئيه 20 ت 23 درجه سانتىگراد است. جلگههاى ساحلى اغلب از درختان و گياهان مناطق معتدل بويژه مركبات، بلوط، گردو، نارون، صنوبر، كاج و شمشاد پوشيده شده است. رودهاى آجارستان به حوزه درياى سياه تعلق دارند و عمدهترين آنها رود "چوروخ" است كه آجارستان را به دو بخش تقسيم مىكند.
نام "كلخيد" از هزاره نخست پيش از ميلاد در كتيبهها به صورت نام سرزمين "كُلخها" ي "كولخها" آمده است. دولت "اورارتور" به روزگار "سردورى دوم" شاه آن سرزمين كولخها را مورد حمله قرار داد. از اواخر سده 6 تا نيمه نخست سده 5 قبل از ميلاد، دولت كلخيد وابسته به دولت هخامنشيان و تابع "ساتراپهاى" ايران بود اواخر سده 4 قبل از ميلاد فرمانرواى كلخيد با شاه ناحيه "كارتلى" متحد شد و تلاش براى ايجاد دولت مستقلى در آن سرزمين آغاز گرديد. اواخر سده 2 قبل از ميلاد، كلخيد تابعيت دولت "پونت" (پونتوس) را پذيرفت. سده نخست قبل از ميلاد روميان بر اين سرزمين تسلط يافتند. طى سدههاى اول و دوم ميلادى دولت كلخيد منقرض شد و در مصب رود "چوروخ" دولت جديد "لاز" تأسيس گرديد و به تدريج كلخيد را تابع خود نمود. مراكز عمده اين دولت عبارت بودند از: آرخنوپوليس، رودوپوليس و واشناورى. از سده 6 ميلادى اراضى "لازيكا" كه كلخيد را نيز در بر مىگرفت، صحنه پيكار ميان دو دولت بزرگ ايران و روم شرقى شد.
در مذاكرات صلح قباد (كواز) اول پادشاه ساسانى و ژوستين (پوستينوس) امپراتور روم شرقى، مقرر شد سرزمين لازيكا يا لازيكه به ايران واگذار گردد. لازيكا بعدها "لازستان" نيز ناميده شد. در نيمه نخست سده 6 ميلادى پيران "گشنسب" از دودمان پارتى مهران فرماندهى سپاه ايبرى (گرجستان) و آلباني (اران) را بر عهده داشت. وى حدود 538 ـ 539 ميلادى به قتل رسيد. برادر او مهران در اين زمان در لازيكا فرمانروايى داشت. از سده 7 ميلادى سرزمين آجارستان مورد هجوم شاخهاى از ايبريا (گرجيان) قرار گرفت كه آنان ر "كارتاولى" مىنامند. با فتوحات مسلمين در سده 1 قمرى (7 ميلادى) اين سرزمين تابع خلافت شد. سده 3 قمرى (9ميلادى) لازيكا به تابعيت شاهزاده "نشينتائو كلار حتى" درآمد و از سده 4 قمرى (10 ميلادى) بخشى از قلمرو ايبرى (گرجستان) شد. سدههاى 5 ـ 7 قمرى (11 ـ 13 ميلادى) سپاهيان سلجوقى و سپس مغولان به اين سرزمين حمله كردند. در نيمه دوم سده 10 قمرى (16 ميلادى)، سرزمين كنونى جمهورى آجارستان به تصرف دولت عثمانى درآمد و اين دولت تا 1878 ميلادى بر اين ناحيه فرمان راند. جنگهاى دو دولت عثمانى و روسيه در سالهاى 1877 ـ 1878 ميلادى سبب شد شهرهاى باملوم، قارص و ارهان تحت تسلط دولت امپراتورى روسيه قرار گيرد. در سال 1878 ميلادى طبق تصميم كنگره برلين، آجارستان به گرجستان پيوست.
در آوريل 1918 تركان شهرهاى باملوم، افالتسيحا، اردهان و بخشى از ناحيه گوريوار ر متصرف شدند. از دسامبر 1918 تا ژوئيه 1920 بندر باملوم در اشغال سپاهيان انگليس بود. در 18 مارس 1921 ميلادى، بلشويكها در سرزمين آجارستان مستقر شدند و در 16 ژوئيه همان سال، جمهورى خودمختار آجارستان تأسيس و بخشى از جمهورى گرجستان شد. در سال 1922، جمهورى فدراتيو قفقاز تأسيس شد و آجارستان به همراه گرجستان به صورت بخشى از اين جمهورى درآمد ولى مدتى بعد، فدراسيون قفقاز منحل شد و جمهورى خودمختار آجارستان به صورت پيشين درآمد.
شوروى اين منطقه را خودمختار اعلام كرد با وجود اينكه آجارها از قوم گرجيان
بودند، اين بود كه مىخواست از دادن كنترل كامل بنادر درياى سياه به گرجستان
خوددارى كند و از كمونيستهاى موجود در ميان مسلمانان قوميت گرجستان كه به "لازى"
معروف بودند و در تركيه زندگى مىكردند، حمايت نمايد. آجاره در دوران سلطه
امپراتورى عثمانى اسلام آوردند و به سبب نفوذ و گسترش اسلام در آجارستان، روسها
اين سرزمين را گرجستان اسلامى ناميدند.
آجارها كه در زبان محلى گرجى آنها ر آجارلى گرجيانى مىنامند، از دو شاخه مينگرلى و كارتلى هستند كه درجمهورى خودمختار آجارستان سكنى دارند. اكثر اهالى در مناطق كرانه درياى سياه سكنى دارند. تراكم جمعيت در اين نواحى بيش از 200 نفر در كيلومتر مربع است. از ديگر مناطق پرجمعيت آجارستان، دشتهاى اطراف رود آجاريستسكالى" است كه تراكم جمعيت آن از 150 نفر در هر كيلومتر مربع بيشتر است. حدود 50% اهالى آجارستان در شهرها سكنى گزيدهاند. تعداد آجارهاى مسلمان جمهورى 000/74 نفر است. كردان مسلمان كوچنشين ساكن اين جمهورى نيز 3000 نفرند. آجارها از اختلاط بوميان آن سرزمين با يونانيان و روميان (مردم بيزانس) پديد آمدهاند. هجوم قوم كارتاولى به آجارستان در سده 7، زبان و فرهنگ مردم بومى اين سرزمين را عميقا تحت تأثير قرار داد.
000/70 تن آجار ساكن باملوم و كوتائيسى به زبان كارتاولى كه يكى از زبانهاى جنوب قفقاز است و نيز به لهجه گورى كه يكى از لهجههاى ساحلى گرجستان است، سخن مىگويند. شاخههاى نزديك اين زبان در شمال، مينگرلى و در جنوب ستانى يا لازى است. آجارهاى مسلمان ساكن نواحى هممرز تركيه زبان تركى نيز مىدانند.
مركز جمهورى خودمختار آجارستان شهر باتوم (باتومى) است كه جمعيت آن طبق آمار سال 2004، 900/116 نفر است. از ديگر شهرهاى مهم آن "كوبولتى" با جمعيت 600/18 نفر، چاكوى و كداى مىباشد.
محصولات عمده آجارستان، چاى، مركبات، گردو، فندق، انگور، اكاليپتوس، برنج، ذرت و ارزن است و در سالهاى اخير صنايع نفت، ماشينآلات، توليدات غذايى، توليد برق و اموار نيز پيشرفت داشته است.
در اين جمهورى حدود 200 هزار مسلمان وجود دارد و اكثريت (80%) مردم روستاه مسلمانند و مذهبشان سنى حنفى است و تعداد مسلمانان شهر باتومى، پايتخت گرجستان سابقا 100% بوده است ولى اكنون 50% مسلمان و 50% مسيحى هستند.
استقلال گرجستان در 19 آوريل 1991 تحت حاكميت ملىگرايى به نام "زورياك گامساخورديا" منجر به تنشهاى قوى و خشونت درونقومى در قسمتهاى مختلف گرجستان بويژه در آبخارستان در غرب كشور شد. آجارها به شدت تحت تأثير آشفتگىها قرار گرفتند. رهبر مقتدر آن "اسلان آباشيدزه" يك رژيم مردمسالار محلى مستقل از حاكميت مركزى گرجستان تأسيس كرد. در اين كار روسيه به طور نامحسوس از او حمايت مىكرد. به طورى كه سربازان روسى در آبخارستان و ساير مناطق جدايىطلب نيز مستقر شدند. در زمان حاكميت آباشيدزه، آجارستان ارتش نظامى خود را تشكيل داد و به دولت گرجستان هم ماليات پرداخت نكرد.
اگرچه تنشهاى قومى بين آجارستان و گرجستان هرگز به شكل تنشهاى موجود در بين آبخارستان و گرجستان نيانجاميد ولى ب اين وجود منجر به برخى از تنشها شد. "ادوارد شوارد نادزه" رئيس جمهور گرجستان در طول حكومتش در خلال سال 1992 ـ 2003 بارها از منظقه ديدن كرد و با آباشيدزه به مصالحه دست يافت. بعدها حزب اتحاديه دموكراتيك احياى گرجستان با شواردنادزه در اداره حزب اتحاديه شهروندان گرجستان، در انتخابات پارلمانى سال 1995 همكارى كرد و بعدا مبدل به يك گروه مخالف ميانهرو شد.
حزب تحت رهبرى آباشيدزه 30 عضو در پارلمان گرجستان دارد و به نظر يك گروه مخالف ميانهرو مىباشد. اين حزب در نوامبر سال 2003 با خلع يد شواردنادزه، رئيس جمهور گرجستان مخالفت كرد و براى آينده آجارستان ابراز نگرانى نمود. با اين وجود، آباشيدزه، به طور رسمى با جدا شدن كامل از گرجستان مخالفت كرد و دولت گرجستان هم در عوض قول داد از تمام حقوق و منافع جمهورى خودمختار آجارستان دفاع كند و اخيرا اعلام استقلال نمود ولى دولت گرجستان به اين منطقه حمله نظامى كرد. اما اسلان آباشيدزه با سه ساعت مذاكره ب وزير خارجه روسيه حاضر شد كشور را تحويل دهد. پس از آن مردم به جشن و پايكوبى پرداختند و از رئيس جمهورى گرجستان با گل استقبال كردند.
1ـ دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 1.
2ـ اينترنت.