اخلاص (10ـ11)، يقين (11ـ15)، توكل (16ـ19)، صبر (19ـ26)، شكر (27ـ33)، رضا (33ـ35)، خوش گمانى به خداوند (35ـ37)، تقوا و پرهيزگارى (44ـ47)، امانتدارى (52ـ53)، توبه (109ـ111)، زهد (113ـ116)، خوف و رجاء (117ـ130)، محبت و شوق (120ـ125)، فقر و غنا (125ـ129)، قناعت (120ـ132)، راستگويى، اجتناب از پىجويى عيبهاى مردم و نهى از غيبت (172ـ174)، حفظ زبان (175ـ176)، اصلاح ميان مردم (176ـ177)، مدارا (177ـ179)، ملايمت و خوشرويى (179ـ180)، نيكوترين كارها (183ـ180)، انفاق (183ـ184)، نوميدى و
بىنيازى به مردم (184ـ185)، آداب معاشرت با مردم و برادرى (186ـ189)، آداب معاشرت (189ـ194): اجازه خواستن (194ـ196)، سلام كردن و در آغوش گرفتن (196ـ200)، دست دادن و روبوسى (200ـ204)، آداب نشستن (204ـ206)، زيارت يكديگر (207ـ209)، هم سخنى با مردم و دل سوزى براى آنان (210ـ212)، بردبارى و فرو بردن خشم (216ـ219)، اخلاق نيكو: خوشخويى (221ـ224)، فروتنى (224ـ228)، گذشت (228ـ229)، سخاوت و بخل (229ـ233)، حيا (233ـ235)، غيرت (236ـ238)، در اخلاق نيكو (238ـ243)، خصلتهاى نهى شده: خشم (307ـ309)، حسد
(309ـ310)، ريا (311ـ312)، خودبينى (312ـ314)، كسى كه مؤمنى را تحقير كند (322ـ323)، رازدارى (323ـ324).
از جمله مباحث مطرح شده در اين كتاب مىتوان به اين موارد اشاره كرد: آنچه از طريق شيعه درباره زبان وارد شده است (6ـ7)، سكوت و سخن گفتن (10ـ12)، برترى سخن گفتن بر سكوت (12ـ13)، نزاع كلام و سكوت (14)، آفات زبان (19ـ32)، مدارا با مردم (36)، گلهمندى و فحاشى (42ـ45)، معناى دشنام و لعنت (45ـ46)، لعن و معناى آن و آن چه در ذمّ آن آمده است (63ـ66)، ريشخند و تمسخر (90ـ99)، صله رحم (170ـ198)، معناى عقوق والدين (198ـ205).
موارد زير از جمله مباحث مطرح شده در اين كتاب است: فلسفه ابتلا (105ـ116)، نقش ايمان در خوشبختى انسان (117ـ125)، صبر، اسباب، انواع و فوايد آن (126ـ134)، كرم و سخاوت (135ـ144)، توكل (216ـ227)، عبادات و توبه (228ـ237).
نقش روزه در تحكيم عقايد و تقوا (34ـ38)، تأثير روزه در برّ و نيكى (41ـ42)، حب و بغض براى خداوند (52ـ55)، عوامل محبت و پاكدلى (58ـ60)، عوامل آشنايى و عواطف (61)، عوامل دشمنى و نتايج منفى آن (62ـ64)، فوايد مهر و محبت (64ـ65)، نتايج دشمنى (66ـ67)، راههاى درمان بيمارى دشمنى (68ـ72)، بردبارى امام حسن عليهالسلام (122ـ127)، جود و كرم امام حسن عليهالسلام (128ـ130)، بردبارى امام على عليهالسلام (178ـ179)، تواضع امام على عليهالسلام (180)، زهد امام على عليهالسلام (181ـ184)، عدالت امام على
عليهالسلام (185ـ186)، جود و كرم امام على عليهالسلام (187ـ188)، شجاعت امام على عليهالسلام (189ـ194).
عيادت از مريض (193)، اطلاع دادن مريضى خود به دوستان (194)، اجازه دادن مريض به عيادت كنندگان خود (194)، استحباب عيادت بيماران (195)، حدود عيادت بيماران (195)، عيادت هر سه روز يك بار (196ـ197)، عيادت پس از سه روز (198)، سه بار عيادت (199)، عيادت چه كسى؟ (200ـ202)، عيادت كردن بنى هاشم (203)، زيارت نزديكان (203)، استحباب هديه دادن به مريض (203)، شكوه نكردن مريض نزد عيادت كنندگان (204ـ209)، عدم نشستن زياد نزد بيمار (210)، دست گذاشتن بر بدن مريض و نشستن نزديك صورت او (211ـ213)، دعاى بيمار
براى عيادت كننده و بر عكس (214)، دعاى بيچارگان براى مريض (215).
محرماتى در چارچوب فعاليتهاى اطلاعاتى و امنيتى (15ـ18)، تجسس و عيبجويى در قرآن و حديث (19ـ28)، يك نگرش كلى (29)، موانع ذكر شده در روايات: اسلام، ايمان به معناى خاص آن، عيبها و رازهاى شخصى (30ـ40)، بدگمانى به ديگران در قرآن و حديث (41ـ46)، يك نگرش كلى (47)، از بسيارى از گمانها پرهيز كنيد (47)، بدگمانى تحريم شده (48ـ49)، موارد تحريم شده (50)، بدگمانى به مؤمنين (50)، بدگمانى به فردى كه خيانت نمىكند (50)، معيار در حرمت و حليّت بدگمانى (51)، گمانهاى حلال و حرام از ديدگاه شهيد ثانى
(52)، آيا صلاحيت زمانه و اهل آن نقشى در تحريم دارد؟ (53)، بدگمانى به اهالى شك و بدعت (54)، از منابع معقول بدگمانى (55)، تعرض به تهمت يا حاضر شدن در مواضع تهمت (55)، همنشينى با اشرار و بدكاران (56)، همنشينى و مصاحبت با بدعت گذاران (56)، فساد زمان و اهل آن (57)، آثار منفى بدگمانى (57ـ59)، تهمت (61ـ65)، يك نگرش كلى (66)، تهمت زدن به انسان مؤمن (66)، منابع معقول تهمت (67)، همنشينى با اهل تهمت و شبهه (68)، حاضر شدن در مواضع تهمت و شبهه (68)، همنشينى و مصاحبت با بدعت گذاران (69)، نشستن
در مجلسى كه مظنون به سوء باشد (69)، امكان تهمت در حق برخى از مردم (69ـ74)، وجوب پوشاندن عيوب ديگران (75ـ77)، افشاى عيوب ديگران در قرآن و حديث (79ـ83)، فاش ساختن اسرار ديگران (85ـ87)، غيبت در قرآن و حديث (89ـ97)، يك نگرش كلى (98)، مفهوم غيبت (99)، موانع وارد آمده در متون (100)، ناپسندى غيبت براى فرد غيبت شده (101)، آنچه درباره فرد گفته مىشود از نظر دين نقص به حساب آيد (102)، ضرورت پوشيده ماندن عيبها (103)، قصد عيبجويى (103ـ105)، حالتهاى خارج از چارچوب تحريم شده (106)، آنچه به صورت
موضوعى از دايره تحريم خارج است (106)، امور آشكار (106)، نكات مثبت (107)، امور عادى و متداول (108)، حالتهاى استثنايى وارد آمده در روايات (108)، تجاهر به فسق (108ـ109)، محدود ساختن تجاهر كننده (110)، حدود غيبت كردن فرد متجاهر (110)، عناصر افساد و تخريب (111)، اهالى بدعت و شبهه (112)، اخلال گران در امنيت (113)، حاكم ستمكار (113)، گونههاى تظلم (113)، آنچه طبق قواعد و قوانين عمومى مستثنا مىشود (114)، نصيحت مردم (115)، بازداشتن فردغيبت كننده از منكر (116)، دفع ضرر از فرد غيبت كننده
(117)، بىاعتبار ساختن شهود (118ـ120)، سخنچينى و سعايت (121ـ125)، يك نگرش كلى (126ـ127)، حالتهاى خارج از چارچوب تحريم شده (130ـ134)، بددلى و بدگمانى به ديگران (135)، آزار رساندن به انسان مؤمن در قرآن و حديث (135ـ136)، اهانت به انسان مؤمن (137)، تحقير كردن و خواركردن انسان مؤمن و ترساندن او (138ـ142).
بخش سوم اين كتاب با عنوان «اخلاق اسلامى» موضوعات زير را مورد بررسى قرار مىدهد: مكارم الاخلاق (157ـ160)، اخلاق و عادات مردمان پيش از اسلام (160ـ164)، ويژگىهاى پيامبر صلىاللهعليهوآله و اخلاق نيكوى او (164ـ167)، دورى از ياوهگويى (179)، آن چه جزو اخلاق ماست و آن چه جزو آن نيست (180)، انفاق در راه خدا و گفتار نيك (187).
فصل سيزدهم اين كتاب (198ـ232) با عنوان «اخلاق در اسلام» مباحث زير را در بر دارد: هدف از اخلاق (198)، استقامت و اصلاح و تزكيه نفس (200)، احسان (201)، تقوا (205)، صبر (207)، گذشت (209)، راستگويى و مظاهر آن (211)، اصلاح و پيوند ميان مردم (212)، همكارى (213)، از خودگذشتگى (214)، سخن نيكو گفتن (215)، هم نشينى با نيكان (216)، اجازه خواستن و سلام كردن (218)، تسليم در برابر هواى نفس (219)، گردن كشى (222ـ220)، دروغگويى و مظاهر آن (225)، احترام به ديگران (227)، خشم (230)، حسد (231)، ياوه
سرايى (232)، طغيان (232).
معناى لغوى تقوا (13ـ15)، اهميت و جايگاه تقوا (16ـ22)، ايمان و تقوا (23ـ38)، تقوا در قرآن كريم (43ـ69)، شرح لغوى واژگان تقوا در قرآن مجيد (70ـ78)، صفات مؤمنين در قرآن كريم (81): ايمان به غيب (81ـ86)، اقامه نماز (87ـ90)، انجام زكات (91ـ97)، پيروى از قرآن كريم (98ـ102)، وفاداران به عهد خويش (103ـ105)، صابران در بينوايى (106ـ113)، استغفار و توبه (114ـ122)، صادقان و قانتان (123ـ129)، استغفار كنندگان در سحرگاه (130ـ137)، فروبرندگان خشم (138ـ143)، احسان (144ـ149)، خشيت از خداوند (150ـ155)،
مؤمنان از روز قيامت هراسناكاند (156ـ158)، صفات ديگرى براى متقين (159ـ162)، تأملى در احاديث تقوا (165ـ183)، جايگاه متقين و پاداش آن (185ـ192).
شكل دهى شخصيت كودك و شيوههاى تكوين آن: شكل دهى شخصيت اسلامى در روحيه كودك مسلمان (50ـ54)، شكل دهى شخصيت مطلوب در كودك (55ـ58)، ترغيب به اخلاص براى خداوند متعال (189ـ190)، ترغيب به آراسته شدن شخص به اخلاق پيامبر صلىاللهعليهوآله (206)، ترغيب به امانتدارى و بازگرداندن امانت (207)، ترغيب به رعايت آداب سخن گفتن هنگام گفت و گو با مردم (208)، ترغيب به تعاون در كارهاى نيك (209ـ210)، ترغيب به لزوم راستگويى دايم (211ـ212)، اصول و زيربناى تربيت اخلاقى (214ـ217)، آداب پسران و دختران با
پدران خويش (234ـ238)، تربيت اخلاقى كودك بر اصول سنت نبوى (145ـ148).
دلايل انحراف و راههاى درمان آن (119ـ153)، مرزهاى مسئوليت والدين (164ـ174)، وظيفه تربيت اخلاقى (177ـ181)، اصولى در محافظت از شخصيت فردى و اخلاقى (192ـ210)، قضاياى رايج در ميان فرزندان (222ـ251)، وظيفه تربيت روانى (301ـ349)، وظيفه تربيت اجتماعى و اخلاقى (355ـ369).
مطالب زير از جمله محتويات اين كتاب است: مسئوليت تربيت جنسى (499)، آداب اجازه خواستن (500ـ501)، آداب نگاه كردن (502ـ521)، دور نگاه داشتن پسران از انگيزشهاى جنسى (52ـ535)، ابزارهايى مثبت جهت اصلاح (536ـ549)، آموزش احكام نوجوانى و بلوغ به نوجوانان (550ـ558)، ازدواج رابطه جنسى (558ـ577)، «وليستعفف الذين لا يجدون نكاحا» (578ـ604)، ابزارهاى تأثير گذار در تربيت (606ـ690)، تربيت الگويى (607)، پيامبر صلىاللهعليهوآله به عنوان الگو (608ـ619)، عبادت (610ـ611)، گشاده دستى (612)، زهد (612)،
فروتنى (613)، بردبارى (614)، توانايى جسمى (615)، دليرى (616)، مديريت خوب (616ـ617)، ايستادگى بر اصول (608ـ619)، تربيت به وسيله عادتها (635ـ641)، روش اسلام در اصلاح بزرگسالان (641ـ646)، روش اسلام در اصلاح خردسالان (647ـ651)، تربيت به وسيله موعظه (653ـ690)، رويكرد قرآن در روشهاى موعظه (653ـ668)، روش پيامبر صلىاللهعليهوآله در موعظه (669ـ690)، اصول اساسى در تربيت پسران (735ـ744)، ويژگىهاى اساسى مربى: اخلاص ـ تقوا و... .
خوشخويى (20)، انسان دوستى (27)، احسان (32)، وفادارى (39)، همكارى (46)، تواصى (50)، مشورت (53)، روش اسلام در برخورد با مردم (59ـ63).
محدوده به كارگيرى اصطلاح عهد و پيمان در اخلاق (179ـ185)، وفاى به عهد و پيمان (201)، حكم وفاى به عهد در آيات و روايات (201ـ203)، آثار وفاى به عهد و پيمان (204)، تقوا (205ـ206)، دلبستگى به خداوند (207)، شيوع امنيت در دنيا و محافظت از جانها (208ـ209)، داشتن زندگى پاك و رسيدن به پاداش نيك و ثواب عظيم (210)، تكفير گناهان و دخول بهشت (212ـ213)، اثرات نقض عهد و پيمان (214)، كفر و نفى ايمان (214ـ215)، فسق (216)، زيان (217)، سنگدلى و مُهر شدن قلوب (218)، فريفته شدن به عداوت و كينه (219)،
تحريم طيبات (220)، قتل و تبعيد (220)، انحراف از راه راست (221)، رسوايى در دنيا و عذاب شديد اخروى (221)، رسوا شدن در روز قيامت (222)، پرسش در آخرت و بد عاقبتى (223)، آثار ديگر (224ـ225)، جنايت بر نفس خويش (226ـ227).
در بيان حقيقت نيت و اخلاص در آن (122ـ129)، در بيان حقيقت خوف و رجاء (130ـ134)، در بيان حقيقت صبر و فضايل و انواع آن (166ـ174)، در بيان معناى هوى و هوس (175ـ182)، در تعريف زهد، تبيين مراحل، فضايل و فوايد ناشى از آن (209ـ216)، در بيان معناى تقوا (217ـ227)، در بيان معناى رضا و توكل و نيز بيان تفاوت رضا و صبر (228ـ239)، در بيان حقيقت دنيا و ماهيت آن نسبت به بندگان (240ـ243)، در بيان ذمّ خود بزرگ بينى، انواع و درمان آن (244ـ248)، در حرص (249ـ250)، در ذمّ حسد و ذكر انواع و مراتب آن
(251ـ255)، در فضيلت سكوت و جمع آن با فضيلت سخن گفتن (268ـ272)، در تبيين فضيلت توبه و ماهيت و شرايط آن (298ـ309)، در تعريف غيبت و عوامل و انگيزههاى آن، استثناهاى غيبت، بازداشتن نفس از غيبت و كفاره آن (324ـ351).
نفس و قواى آن و فضايل و اقسام آن (9ـ35)، ترغيب به طاعت و زهد (36ـ47)، عزلت و خلوت گزينى (48ـ72)، هم سخنى با پاكان (73ـ101)، آداب نفس در عفت و تقوا و زهد (102ـ148)، شكر (155ـ159)، معارف و سعادتهاى روحى (160ـ170)، خودبينى (224ـ252)، تواضع و تكبر (304ـ338)، حيا و وفادارى (397ـ408)، خوف و رجاء (368ـ381)، فقر و گرسنگى (382ـ396)، حرص و آرزو (397ـ408)، سركوب نفس و مخالفت با شهوتهاى آن (409ـ435)، خشم و بردبارى (436ـ451)، اصلاح نفس (452ـ466)، خير و شرّ (467ـ498)، كيفيت معاشرت با دوستان
يكدل (509ـ523)، ماهيت ايمان و خصلتهاى مؤمنان (524ـ580).
راستگويى (35ـ45)، امانتدارى (46ـ55)، وفادارى (56ـ68)، اخلاص (69ـ78)، آداب سخن گفتن (79ـ88)، پاكى نفس از كينه (89ـ102)، قدرت و نيرو (103ـ112)، بردبارى و گذشت (113ـ122)، جود و كرم (123ـ136)، صبر (137ـ147)، عفت (148ـ157)، نظافت، آراستگى و تندرستى (158ـ168)، حيا (169ـ176)، برادرى (177ـ186)، اتحاد (187ـ196)، انتخاب دوستان (197ـ206)، عزت (207ـ215)، رحم و عطوفت (216ـ225)، بهره بردن از وقت و عبرت آموزى از زمان (235ـ243).
معناى آفات زبان (121ـ126)، شكم و حفظ آن (127ـ128)، شناخت فريبهاى شيطان (129)، حذر كردن از نفس (130)، در بيان آن دسته از اعمال قلب كه بنده براى آن حساب پس مىدهد (131ـ132)، در بيان آن دسته از حقوق خداوند كه بايد رعايت شود (133ـ134)، در بيان معناى تقوا (135ـ141)، در بيان معناى حقيقت خوشخويى و بدخويى (143ـ145)، در بيان حد فروتنى و حقيقت و نهايت آن (146ـ147)، در بيان معناى فكر و مقدمات و پيوستهاى آن (149ـ150)، در بيان معناى توبه (151ـ152)، معناى صبر (153)، ترس (155ـ156)، رجاء (157)،
در بيان فقر و لواحق آن (159)، زهد (161ـ162)، محاسبه نفس (163)، شكر (165)، توكل (167)، نيت (169)، راست گويى (171)، رضايت (173ـ175)، نهى از غيبت (177ـ178)، فتوت (179ـ180)، سخاوت (181)، مكارم (182)، قناعت (183ـ184)، گدا (185ـ186)، شفقت بر خداوند (187)، آفت گناهان (188).
در تهذيب نفس (140ـ146)، در ذكرها (152ـ156)، جهاد نفس (157ـ164)، در محبت، اشتياق، موعظهها و بازدارندهها (164ـ173)، در علم و عمل (173ـ186)، در بلند همتى (186ـ189)، در زهد (194ـ203).
اصول اخلاقى پسنديده (105ـ125)، توبه (105ـ106)، بيم و ترس (107ـ109)، زهد (109ـ112)، صبر (113ـ115)، سپاسگزارى (115ـ117)، اخلاص (117ـ119)، توكل (120ـ121)، محبت ورزيدن (122)، رضا (123ـ125)، اصول اخلاقى نكوهيده (126ـ145)، شكم بارگى (126ـ128)، غيبت (129)، ستيزهجويى (129)، مزاح كردن (129)، ستايشگرى (130)، خشم (131)، حسد (132ـ134)، جاه پرستى (135)، دنيا پرستى (136ـ137)، تكبر (138ـ141)، خودپسندى (141)، ريا (142ـ145)، آداب هم نشينى با ديگران (147)، اخوّت (149)، خوشخويى (149ـ151)، اخوّت
براى خداوند (151ـ165)، معناى اخوّت براى خداوند (167ـ186)، نتايج و ثمرههاى خدادوستى (187ـ191)، دشمنى براى خداوند (191ـ193)، اظهار دشمنى (194ـ200)، درجات كسانى كه براى خدا دشمنى مىورزند (200ـ209)، خوشخويى (213ـ220)، انواع برادران دينى (220ـ222)، حرص بر مال دنيا (223). باب دوم: حقوق اخوّت و هم نشينى: اول در مال: انفاق و ايثار (225ـ237)، دوم. در مساعدت روحى (237ـ242)، سوم. در سكوت از معايب (242ـ262)، چهارم. در به زبان آوردن محاسن (263ـ275)، پنجم. در گذشت از لغزشها و خطاها (275ـ286)،
ششم. در دعا براى او (286ـ288)، هفتم. در وفادارى و اخلاص (289ـ296)، هشتم. در آسانگيرى و ترك تكلف (297ـ309)، آداب معاشرت و هم نشينى با انواع انسانها (310ـ314)، باب سوم: حقوق برادران مسلمان، ارحام، والدين و همسايگان (315)، انواع رابطهها (315)، رابطه همسايگى (315)، رابطه با نزديكان (316)، تفاوت دوستىها (316ـ318)، ايثار (319)، حقوق برادران مسلمان (320)، سلام و نصيحت كردن (320)، خير دوستى (321)، پرهيز از آزار ديگران (322ـ324)، فروتنى (325)، سخن چينى (326)، بريدن از ديگران (326ـ328)، نيكى
به ديگران (328)، اجازه خواستن (329)، اخلاق نيكو (330)، احترام به ريش سفيدان و مهربانى با كودكان (330ـ332)، خوشرويى (333ـ336)، وفاى به وعده (336)، انصاف داشتن (337ـ338)، مراعات جايگاه افراد (339ـ341)، آشتى دادن ميان ديگران (341ـ344)، پنهان نگه داشتن معايب (344ـ351)، پرهيز از مواضع تهمتآور (351)، گذشت از برادران دينى (353)، سلام كردن (354)، اجازه خواستن و سلام كردن (355ـ357)، دست دادن (358ـ361)، روبوسى (362ـ363)، خم شدن هنگام سلام كردن (364)، معانقه و روبوسى (364)، بر پا ايستادن (365)،
پاسخ گفتن سلام (366ـ369)، مدارا (373ـ375)، پرهيز از هم نشينى با ثروتمندان (375ـ376)، احسان به يتيمان (377)، نصحيت كردن (378)، دوست داشتن برادران دينى (379)، يارى رساندن به برادران دينى (380)، اهتمام به امور مسلمانان (381)، عيادت از مريضان (382ـ383)، شركت در تشييع جنازه (387ـ388)، آداب تسليت گويان و تشييع كنندگان (392)، آداب كلى (392ـ396)، حقوق همسايگان (396ـ400)، آداب كلى همسايگى (400ـ405)، حقوق نزديكان و خويشان (406ـ409)، حقوق والدين (409ـ412)، حقوق فرزند (413ـ419).
تزكيه قلب از اخلاق نكوهيده: شكم بارگى (63ـ66)، سخن بارگى (67)، آفات زبان: دروغ، غيبت، مراء و مجادله، مزاح، مدح و... (67ـ73)، خشم (74)، حسد (76)، بخل و مال دوستى (78)، خيره سرى و جاه دوستى (83)، دنيا دوستى (87)، تكبر (92)، خودپسندى (97)، ريا (99)، اخلاق پسنديده: توبه (115)، ترس (120)، زهد (123)، صبر (128)، شكر (132)، اخلاص و راستگويى (136)، توكل (143)، محبت (150)، رضايت به قضاى الهى (159)، ياد كردن مرگ و حقيقت آن و اصناف عقوبتهاى معنوى (163)، نگرش به نفس (183)
در بخش دوم اين كتاب (43ـ54)، با عنوان «در اجتناب از معاصى» به حفظ چشم و زبان و گوش وشكم از معصيتهاى اين اعضا پرداخته شده است. ديگر مطالب اين كتاب، گفتارى در معاصى قلب (54ـ62)، و گفتارى در آداب معاشرت با خالق متعال و با خلق (62ـ75)، است.
تقواى اعضاى پنج گانه بدن (84ـ109)، چشم (84ـ86)، گوش (87)، زبان (89ـ92)، قلب (93ـ109)، اصولى كه در درمان قلب ناگزير از ذكر آن هستيم (96)، آفتهاى چهارگانه: آرزوهاى دور و دراز، عجله، حسد و تكبر (97ـ109)، حفظ شكم از حرام و زياده روى در حلال (120ـ110)، آفتها (211)، عدم اخلاص (211)، عجب (220)، در ريا و عجب و خطر آن دو (224)، كسى كه عملش موجب عجب او مىشود و خدا را فراموش مىكند (232)، دعوت به بيدارى از غفلت براى گذر از آفتها (234).
نيروهاى تهذيب شونده: نيروى تفكر، نيروى شهوت و نيروى خشم (50)، بيان وضعيت رابطه نفس با اين نيروهاى متنازع (53)، بيان درجات نفس در مبارزه با اين نيروهاى متنازع (57)، بيان امكان دگرگونى خلق (61)، بيان مجموعه فضايلى كه با كسب آنها سعادت حاصل مىشود (67)، بيان مشروح طريقه تهذيب اخلاق (70)، بيان برجستهترين فضيلتها (74)، بيان آن چه در فضيلت حكمت مندرج مىشود (82)، بيان آن چه در فضيلت شجاعت مندرج مىشود (84)، بيان آن چه در فضيلت و رذيلت عفت مندرج مىشود (87)، بيان انواع خيرات وسعادتها
(97)، بيان نهايت سعادتها و مراتب آن (104)، بيان ستودهها و نكوهيدههاى شهوت شكم، شهوت فرج و شهوت خشم (108)، بيان شرافت عقل، علم و تعلم (119)، بيان وظايف معلم و متعلم در علوم سعادت بخش (130)، وظايف متعلم: آن كه طهارت نفس از اخلاق ناپسند را مقدم بدارد (130)، علايق خود را از مشغوليات دنيوى بكاهد (131)، بر علم و اهل علم، گردن فرازى نكند (131)، وظايف معلم: با متعلم هم چون فرزند خويش برخورد كند (145)، به صاحب شريعت اقتدا كند (146)، چيزى از نصيحت و بازداشتن فرد متعلم از اخلاق ناپسند چه
آشكارا و چه به تعريض پنهان ندارد (146).
مباحث اين كتاب كه با اتكا بر احاديث تدوين گرديده عبارت است از: فصل اول: گناه، آثار، انواع و اسباب و راههاى درمان آن (17)، گناه چيست؟ (19)، ابعاد منفى گناه (35ـ21)، انواع گناه (35)، گناهان كبيره (38)، گناهان صغيره (64)، علل در افتادن به معصيت (75)، اسلام مسئله گناه را چگونه درمان مىكند؟ (78)، فصل دوم: توبه در تشريع اسلامى (91)، معانى لغوى و شرعى توبه (93)، خطا و توبه در اسلام (95)، وجوب توبه بر گناه كاران (105)، انگيزههاى توبه و عناصر آن (116)، شرطهاى قبول توبه (119)، توبه افراد
مفسد و مرتد (131)، حقوق الناس (137)، فصل سوم: توبه يك روش تربيتى الهى است (139)، جايگاه توبه كنندگان نزد خداوند (146)، ابعاد تربيتى توبه (150)، درجات توبه (154)، معناى لغوى و شرعى توبه نصوح (158)، توبه نصوحانه يك روش تربيتى كامل است (164)، گام اول: برنامه ريزى براى توبه (165)، گام دوم: اعلان توبه (167)، گام سوم: انجام طرحهاى عملى توبه (171)، گام چهارم: مراقبه درونى و محاسبه روزانه (181)، فصل چهارم: معصيت و توبه جمعى (185)، مفهوم اسلامى معصيت جمعى (189)، زيانهاى معصيت جمعى (192)،
درمان معصيت جمعى (203)، توبه جمعى (210)، توبه قوم يونس عليهالسلام و قوم موسى عليهالسلام و توبه اهل كوفه (220)، ابعاد تربيتى توبه جمعى (234)، روش تربيتى جمعى (240ـ237).
اين كتاب در ذيل عنوان «ارزشهاى اخلاقى» (438ـ464) به بررسى موارد زير مىپردازد: طبيعت اخلاق (438ـ444)، تربيت يك عمل اخلاقى است (444ـ451)، نظريه اخلاقى و تربيت (451ـ453)، ضمانتهاى اخلاقى [اصولى كه به منظور توسعه اعتقادات اخلاقى به كار گرفته مىشود [(453ـ459)، تربيت اخلاقى (460ـ464).
نفاق (102): درجات نفاق (103ـ105)، تأثيرات نفاق (106)، علل نفاق (107ـ110)، درمان نفاق (111ـ116)، حسد (117): آثار منفى حسد (118ـ119)، درجات حسد (120ـ124)، درمان حسد (125ـ127)، دنيا دوستى (128ـ129): منظور از دنيا دوستى (130ـ135)، پيروى از شهوتها (136ـ140)، اعتماد به زندگى دنيوى (141ـ142)، وابستگى روحى به ماديات (143ـ145)، درمان دنيا دوستى (146)، درمان شهوت پرستى (147ـ153)، درمان اعتماد به زندگى دنيوى (154)، درمان خودپرستى (155ـ158)، پيامدهاى دنيا پرستى (159)، دوستى مال و ثروت
(159ـ162)، معايب مال دوستى از نظر علماى اخلاق (163)، مال دوستى در متون مقدس (164)، حرص (165ـ166): معايب حرص (167)، درمان حرص (168)، طمع (169): درمان طمع (170)، بخل (171ـ172): درمان بخل (173ـ176)، بزدلى (177ـ178): علل بزدلى (179ـ181)، درمان بزدلى (182ـ185)، خودپسندى (186): درجات خودپسندى (187)، خودپسندى از ديدگاه روانشناسان (188ـ189)، خودپسندى انسانهاى مؤمن (190ـ191)، مفاسد خودپسندى (192ـ193)، درمان خودپسندى (194ـ197)، تكبر و خودبزرگ بينى (198ـ199): درجات تكبر (200ـ201)، مفاسد تكبر
(202ـ203)، آثار بيمارى تكبر و علل آن (204ـ206)، درمان تكبر (207ـ211).
اين كتاب با اتكا بر احاديث به مباحث زير پرداخته است: صدقه: مزاياى صدقه و فراخواندن به آن (63ـ73)، آثار صدقه (74ـ79)، بعضى از احكام صدقه (80ـ84)، بردن شكايت خود به نزد خداوند (85ـ87)، بيمار و عيادت از او: در پاداش بيمارى (93ـ100) در عيادت از مريض و پاداش آن (101ـ111) در دعا براى مريض (112ـ116)، جهاد نفس: فراخواندن به جهاد نفس (379ـ380)، استحباب انديشيدن انسان به گناه خويش تا گناه ديگران (381ـ385)، استحباب ذمّ نفس و تأديب آن (386ـ387)، در وجوب اصلاح نفس هنگام گرايش يافتن به شرّ
(388ـ389)، در وجوب محاسبه نفس در هر روز (390)، انجام كارهاى نيك: كار نيك و فضل آن (393ـ398) انجام دهندگان كار نيك (399ـ400)، در انجام به جاى كار نيك (401ـ404) استحباب پاسخ گفتن به كار نيك و سپاسگزارى براى آن (405ـ408) در بخشش، سخاوت و ايثار (409ـ410)، در بخل (411ـ415) در حب و بغض براى خداوند (431ـ433) در وجوب اداى امانت و تحريم خيانت (441ـ444).
انواع صبر در قرآن (11ـ17)، ضرورت صبر براى مؤمنان (17ـ23)، ضرورت صبر براى پيامبران الهى (23ـ25)، اوامر خداوند به رسول اكرم صلىاللهعليهوآله نسبت به صبر (25ـ32)، حكم صبر (33ـ36)، انگيزه صبر (36ـ39)، صبر پسنديده (39)، عرصههاى صبر در قرآن كريم: صبر بر بلاى دنيا (41)، صبر بر خواستههاى نفس (42ـ45)، صبر بر طاعت خداوند (45ـ47)، صبر بر پيمان دعوت به سوى خداوند (48ـ52)، صبر هنگام ترس (52ـ55)، صبر در عرصه روابط انسانى (55ـ58)، جايگاه صبر و صابران در قرآن كريم: همترازى و همگانى صبر با
ارزشهاى والاى معنوى در اسلام (59ـ65)، اشاره به جايگاه صابران و موقعيت آنان در ميان اهل ايمان (65ـ67)، وابسته بودن كارهاى خير در دنيا و آخرت بر صبر (67ـ71)، آن چه در صبر يارى گر انسان است: شناخت ذات و سرشت زندگى دنيوى (91ـ93)، خودشناسى (93ـ95)، يقين داشتن به پاداش نيك خداوند (95ـ97)، يقين داشتن به رخ دادن فرج (97ـ102)، كمك خواستن از خداوند (102)، الگوگيرى از صابران و دارندگان عزم والا (103ـ106)، ايمان به قَدَر خداوند (106ـ113).
صبر از خصلتهاى مسلمان است (15ـ16)، مؤمنان يكديگر را به حق و به صبر توصيه مىكنند (17ـ27)، صبر توشه اصلى سفر به جهان آخرت (28ـ40)، چرا صبر با صلاة همراه آمده است؟ (41)، همراهى خداوند با صابران (42ـ50)، محبت خداوند نسبت به صابران (51ـ60)، ارزش صبر و استغفار (61)، صبر بر خواستههاى دل (62)، آنان كه براى صبر خويش دوبار پاداش مىگيرند (63ـ66)، صبر، راستى، خضوع و انفاق از صفات انسان مؤمن است (67ـ68)، علامت مؤمن صبر و تسلط است نه فروپاشى و خوارى (69ـ72)، صبر و توكل (73)، گونههاى صبر و آن
چه براى صابران فراهم آمده است (74ـ78)، يارى دنيوى از نتايج صبر است (84)، صبر ايستادگى و تقوا (85ـ87)، تشويق مؤمنان به صبر در ميدان نبرد (88ـ99)، صبر كن چنان كه پيامبران اولوالعزم صبر پيشه كردند (100ـ101)، طلب صبر از پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله (102ـ135)، صبر پيامبران بر تكذيب و آزار (136ـ143)، روايتهايى از ابتلا و صبر تعدادى از پيامبران (144ـ200)، نتيجه صبر بنى اسرائيل (201ـ209)، گروهى كه بر فتنه قارون صبر پيشه كردند (210ـ215)، اراده پولادين به صبر بر شهوات و خواستههاى نفس
نيازمند است (216ـ223)، صبر در تنگدستى و شكر در نعمت (224ـ225)، صبر بر نعمت و شدّت (226)، صبر بر اذيت كفار و مشركان و تمسخر مردم (227ـ230)، بىطاقتى آنان كه حكمت خداوند را درك نمىكنند و صبر آنان كه به خداوند اعتماد دارند (231ـ232)، صبر بر گمراهى كفار و استهزاى آنان از رسول اكرم صلىاللهعليهوآله (233ـ236)، صبر بر عقوبت (237ـ239)، صبر بر آيات الله (240ـ242)، صبر بر آزار ديدن (243ـ244)، صبر بر پيمانى كه با خداوند داريم (245ـ247).
تقوا و منظور از آن (9ـ14)، با خداوند (15ـ23)، گريز از خداوند (33ـ36)، عباد الرحمن (48ـ59)، تقوا و جوانان (61ـ74)، تقوا و علم (75ـ105)، تقوا رسالت انبياست (107ـ132)، عرصه تقوا: در عبادات (133)، تقوا در نماز (134ـ145)، تقوا در روزه (146ـ155)، تقوا در زكات (156ـ168)، تقوا در حج (169ـ196)، تقوا در معاملات: معاملات مالى (197ـ209)، حرمت ناموسها (210ـ222)، تقوا و جهاد (223ـ229)، تقوا و روز قيامت (231ـ240)، پاداش متقيان (241ـ249).
معايب اخلاق و تهذيب آن (54ـ96)، در معناى خلق و تهذيب آن (54ـ59)، انگيزههاى بدخويى (60ـ68)، خشم (69ـ81)، كينه (75ـ77)، حسد (77ـ81)، ريا و علاج آن (81ـ96)، كبر و درمان آن (85ـ91)، خودپسندى و علاج آن (91ـ96)، در ذمّ دنيا و فريفته شدن به آن (96ـ138)، در شناخت دنيا و آخرت (96ـ101)، آن چه درباره ذمّ دنيا وارد آمده است (101ـ108)، در ذمّ مال دوستى، بخل و جود (108ـ119)، ذمّ جاهطلبى (119ـ129)، در ذمّ غرور (129ـ138). در اخلاق و خصلتهاى نيكو و چگونگى به دست آوردن آن (138ـ201)، صبر، فضيلت و
انواع آن (138ـ145)، خشنودى و چگونگى رسيدن به آن (145ـ154)، خوف و رجاء (154ـ171)، محبت و انس يافتن (171ـ188)، يقين و توكل (188ـ198)، راستگويى و امانتدارى (198ـ201)، در ديگر اعمال صالحه (285ـ323)، توبه (285ـ300)، محاسبه و مراقبه نفس (300ـ305)، تفكر و تدبير (305ـ309)، در ذكر مرگ و كاخهاى آرزو (309ـ316)، اخوّت و الفت با ديگران (316ـ323).