از لحظهى مرگ، حيات برزخى انسان فرا مىرسد. فاصلهى مرگ تا قيامت را برزخ گويند چنان كه قرآن كريم فرموده است «و من ورائهم برزخ الى يوم يبعثون»(1).
نخستين رخداد مهم در عالم برزخ پرسشهايى است كه توسط فرشتگان الهى در مورد توحيد، نبوت و يك رشته عقايد دينى از انسان مىشود. نوع پاسخهايى كه به اين پرسشها داده مىشود، به چگونگى ايمان و اعتقاد انسان در دنيا بستگى دارد. اين مرحله كه «سؤال در قبر» نام دارد از عقايد مسلم شيعه است. شيخ صدوق در رسالهى اعتقادات خود چنين گفته است:
1ـ مؤمنون / 100.
«اعتقاد ما در مورد سؤال در قبر اين است كه آن حق است، و هر كس به سؤالاتى كه از او مىشود پاسخ درست دهد مشمول رحمت الهى خواهد بود، و هر كس پاسخ نادرست دهد، گرفتار عذاب خداوند خواهد شد».(1)
شيخ مفيد پس از اشاره به مسألهى سؤال در قبر ياد آور شده است: «سؤال در قبر دليل بر اين مطلب است كه مردگان در قبر زنده مىشوند، آنگاه حيات آنان تا روز قيامت ادامه خواهد داشت».(2)
محقق طوسى نيز در مورد عذاب در قبر، كه مخصوص گروهى از آدميان است ـ گفته است: «عذاب قبر واقع خواهد شد، زيرا عقلاً امرى است ممكن، و روايات متواتر نيز بر آن دلالت مىكند».(3)
در روايات از قبر به عنوان باغى از باغهاى بهشت، يا گودالى از گودالهاى دوزخ تعبير شده است: «القبر روضة من رياض الجنّة أو حفرة من حُفَر النِّيران».(4)
مقصود از قبر در اين گونه روايات، مكانى كه بدن مرده را در آن دفن مىكنند نيست، بلكه مقصود همان سراى برزخ است.(5)
بديهى است، بر اساس قواعد عدليه و نصوص دينى(6) سؤال در قبر مخصوص كسانى است كه واجد شرايط تكليف بودهاند، بنابراين كودكان، سفيهان، و مستضعفان را شامل نمىشود، بدين جهت در روايات وارد شده است كه تنها از مؤمنان و كافران محض سؤال مىشود.(7)
1. الاعتقادات في دين الامامية، باب 17، ص 38.
2ـ تصحيح الاعتقاد، ص 35 ـ 46.
3ـ كشف المراد، مقصد 6، مسألهى 14.
4ـ خصال شيخ صدوق، خصلتهاى سه گانه، حديث 91.
5ـ همان.
6ـ فروع كافى: 1 / 235 ـ 237.
7ـ بحارالانوار: 6 / 270 ـ 276.