نيز آن حضرت فرمود: حافظان قرآن كريم، پرچمداران اسلامند. آنان را احترام نماييد؛ زيرا احترامشان، حفظ حرمت خداست و بى احترامى به آنان موجب لعنت خدا خواهد شد.

اكنون تعدادى از بانوان كه در زمينه قرائت، حفظ يا عمل به قرآن در عصر اميرموءمنان كوشش کرده اند، را معرفى مى‏كنيم.

1.فضه

وى دختر پادشاه هند بود و در يكى از جنگ‏ها به دست مسلمانان اسير شد. فضّه در سرزمين اسلام به خودسازى و مسائل دينى علاقه مند شد و در شمار خادمان اهل بيت عليه السلام جاى گرفت. او نزد خاندان اهل بيت عليه السلام جايگاه خاصى پيدا كرد و از حافظان قرآن كريم شد، فضّه در تمام مصيبت‏ها همدم فاطمه زهرا عليهاالسلام بود. ورقة بن عبدالله مى‏گويد: هنگام طواف در ايام حج، زنى را مشاهده كردم كه زيبا صورت ونمكين بود و با عبارت‏هاى بسيار فصيح و زيبا با خداى خود راز و نياز مى‏كرد. پيش رفتم و به او گفتم: گمان مى‏كنم از خاندان اهل بيت عليه السلام باشيد. گفت كه آرى. گفتم: خود را معرفى كن. گفت: من فضه، كنيز فاطمه زهرا عليهاالسلام هستم. به او پيشنهاد كردم براى پاسخ به سوءال من، بعد از طواف در بازار گندم فروشان توقف كند. بعد از طواف به آن جا رفتم و او را ديدم در گوشه‏ اى نشسته است. گفتم: براى من از وضعيت فاطمه زهرا عليهاالسلام هنگام وفات پدر و خودش اندكى سخن بگوى. تا اين كلام را شنيد، اشك از چشمانش سرازير شد و گفت: ورقه، حزن مرا به هيجان آوردى.... آن گاه سخنان فاطمه عليهاالسلام را بعد از وفات پدر تا زمان شهادت خود بيان نمود و ... . او دو بار شوهر كرد؛ يكى ابوثعلبى حبشى بود و دومى سليك غطفان. روزى سليك نزد عمر آمد و به دليل تمكين نكردن فضّه براى زناشويى شكايت كرد. عمر، فضّه را طلبيد و علّت را از او پرسيد. فضه گفت: من در ايام استبرا بودم و نزديكى با من حرام بود؛ چون مى‏خواستم بدانم شوهر قبلى ام كه مرده است، پاك شده ام يا نه. عمر گفت: "َعْرَةُ مِنْ آلِ ابيطالب ٍاَفْقَهُ مِنْ عُدّيٍ" "يك موى از آل ابى طالب فقيه‏ تر از قبيله عدى است."راوى مى‏گويد: روزى فضه در بيابان از قافله عقب ماند. از او سوءال پرسيدم: كيستى؟ گفت: "فقل سلام فسوف يعلمون(4)" (اول سلام و پس از آن سوءال كن. (سلام كردم و پرسيدم: در اين بيابان چه مى كنى؟ گفت: «"مَنْ يهد الله فَمالَهُ مٍنْ مضل"».(5) گفتم: آيا از آدميانى يا از پرى‏ها؟ گفت: «"يا بنى آدم خُذوا زينَتَكُم عِندَ كلِ مسجد"».(6) پرسيدم: از كجا مى‏آيى؟ گفت: «"ينادون من مكان بعيد"».(7) پرسيدم: به كجا مى‏روى؟ گفت: «"و لله على النّاس حجُّ البَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ الَيه سبيلاً»".(8) پرسيدم: غذا ميل دارى؟ فرمود: «"ما جعلناهم جَسَداً الاّ يَأكُلُوَن الطَّعَام"».(9) آن چه داشتم به او دادم و او خورد، آن گاه از او خواهش كردم در رفتن عجله كند تا به قافله برسيم. گفت: «"لايُكلّفُ الله نَفَساً اِلا وُسْعها"».(10) گفتم: بيا پشت سر من سوار شو. گفت: «"لَوكانَ فيهِما ِالهة الا ّالله لَفَسَدَتَا"».(11) از اين گفتار تعجب كردم و از مركب پياده شدم و او را سوار كردم. گفت: «"سُبحانَ الّذى سخَّرَلَنَا هَذَا"».(12) چون به قافله رسيديم، پرسيدم: در اين قافله كسى را دارى؟ گفت: «"يَا داوُود اِنا جَعَلْنَاكَ خليفَةً فيِ الْاَرضِ»،(13) «وَ مَا محمّد الاّ رَسُولَ»،(14) «يَا يَحْييَ خُذْ الكتابِ بقُوةٍ * يَا موسي اِنيّ اَنَا الله"».(15) به ميان قافله آمدم و اين نام ها را صدا زدم. چهار جوان را ديدم كه به سوى ما آمدند. پرسيدم: اينها كيستند: گفت: «"المالُ و الْبَنُونَ زينة الحَيوة الدّنيَا"».(16) آن‏گاه به آن‏ها گفت: «"يَا اَبَتِ اسْتَأجِرْهُ اِنّ خَيْرَ مِنَ استأجَرَتَ القَويّ الامِينَ"».(17) با گفتن اين آيه، پسران او احسان زيادى به من كردند. گويا احسان آنها به نظرش كم آمد، گفت: «"و الله ُيُضاعِفُ لِمَن يَشَاءُ"».(18) آنها چندين برابر به من مزد دادند. از ايشان پرسيدم: اين خانم كيست كه اين مقدار از آيات قرآن را حفظ كرده است؟ آنها گفتند: اين مادر ما فضه، كنيز فاطمه زهرا عليهاالسلام است و 20 سال است كه با قرآن سخن مى‏گويد.(19)

2. بنانه دختر يزيد بن عاصم الازدى

وى از قاريان قرآن كريم بود. خوارج در سال 68 ه .ق. تصميم به كشتن وى گرفتند. او از آنان پرسيد: واى بر شما، آيا تا به حال ديده ايد كه مردان، زنان را بكشند؟ واى بر شما، مرا مى‏كشيد با اين كه تنهايم و كشتنم برايتان نفعى ندارد و من هم برايتان ضررى ندارم. در همين حال مردى از خوارج فرياد زد: بكشيد او را. فرد ديگرى گفت: با او كارى نداشته باشيد، چون وجود او براى شما ضررى ندارد.

در نهايت، گروهى از خوارج كه زيبارويى او را باعث فتنه تلقى مى كردند وى را در خواب به قتل رساندند.(20)

3. حفصه، دختر سيرين

وى زمان اميرموءمنان عليه السلام را درك كرد و از سادات جليل القدر بود. در عبادت، دانش فقهى، قرائت قرآن و حديث شهرت فراوان داشت. اياس بن معاويه مى‏گويد: احدى را با فضيلت‏تر از او نديده ام. در دوازده سالگى، قرآن را به خوبى تلاوت مى كرد و مشكلات خود را در اين زمينه از پدرش مى پرسيد و هر موقع اياس به مشكلات قرائت كسى برخورد مى كرد، مى گفت: "فَأسْئَلوُا حَفْصَةَ كَيْفَ تَقرأ"؛ "از حفصه بپرسيد كه چگونه قرائت مى كند."

از اين گفتار اياس معلوم مى شود حفصه به تمام قرائات مسلط بود. او هر شب، نصف قرآن را تلاوت مى كرد و حدود سى سال از محل عبادت خود بيرون نيامد، مگر براى قضاى حاجت و تمام روزهاى سال را روزه بود، مگر روزهاى حرام.

حفصه از يحيى، انس بن مالك، ام عطيه انصارى، رباب ام الرائع، ابى العاليه و خيره ام‏الحسن بصرى روايت نقل كرده و عده اى مانند سلمان بن عامر الضبى، محمّد بن سيرين، قتاده، عاصم و هشام بن حسان از او روايت نقل كرده اند.

در يكى از روايت‏هايى كه او نقل كرده، آمده است: حضرت محمد صلي الله عليه وآله  فرمود: "الائمّةُ بَعْدِى ِاثْنَا عَشَر، ثُمّ اَخْفى صَوْتَهُ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ كُلُّهُمِ مِنْ قُرَيْشٍ(21)"

"امامان پس از من دوازده نفرند، سپس آن حضرت صدايش را آهسته كرد و شنيدم كه مى‏فرمود همگى از قريشند."

طبرانى حدود 50 حديث از حفصه، بنت سيرين، از ام عطيه، از رسول الله صلي الله عليه وآله  نقل كرده است.(22) او در سال 101 ه .ق. و در 70 يا 92 سالگى درگذشت.(23)

4. هوى

وى كه به تلاوت قرآن و سرودن شعر مى‏پرداخت و از دوستداران خاندان عصمت و طهارت بود، توسط معاويه به امام حسين عليه السلام هديه شده بود. يكى از مشخصه هاى مهمّ معاويه، حيله‏گرى بود. او 20 سال حاكم شامات و خليفه مسلمانان بود. اين مقدار دوام آوردن در مقابل كسانى كه از نظر علم و جايگاه از او برتر بودند، نشان مى‏دهد كه وى بسيار حيله‏گر بود و گرنه امكان نداشت بتواند بر مردمى كه اكثراً از او داناتر و تواناتر بودند حكومت كند. معاويه به منظور سرپوش گذاشتن بر اختلافات خود با خاندان على عليه السلام ، دست به حيله‏اى زد. او كنيز زيباى خود (هوى) را كه حدود صد هزار درهم خريده بود براى امام حسين عليه السلام فرستاد. روزى وى از عمروعاص پرسيد: مى‏دانى اين كنيز شايسته چه كسى است؟ عمروعاص و ديگران گفتند: براى شما يا اميرموءمنان. گفت: نه، اين مخصوص حسين بن على است، چون او انسانى با شرافت است. علاوه بر آن، ميان ما و پدرانش اختلافاتى وجود داشت كه با اين هديه مى‏توانم آن را رفع كنم. معاويه او را با لباس‏هاى گران‏قيمت و اموال زياد، ضمن نامه‏اى براى امام فرستاد. وى در آن نامه نوشته بود:

اميرالموءمنان، كنيزى خريد كه زيبايى شگفت آورى داشت؛ اما ايثار كرد و او را به رسم هديه براى شما فرستاد.

وقتى كنيز نزد امام حسين عليه السلام رسيد، امام از او پرسيد: نامت چيست؟ گفت: هوى (آرزو يا عشق). امام فرمود: خودت هم مثل نامت هوى هستى؟ آيا چيزى از حفظ دارى تا بخوانى؟ گفت: آرى، قرآن بخوانم يا شعر؟ امام فرمود: قرآن. او اين آيه را خواند:

«"وَ عِنْدَهُ مفَاتِحُ الغَيب لايَعْلَمُها الا هُوَ... "»

امام حسين عليه السلام از او خواست شعرى بخواند. كنيز سوءال كرد: آيا در امانم تا هر شعرى خواستم بخوانم؟ امام حسين عليه السلام فرمود: آرى. او اين اشعار را كه حاكى از شهادت آن حضرت بود، خواند.

اَنْتَ نِعْمَ الْمَتاعُ لَوْ كُنْتِ تَبْقى غَيْرُ اَنْ لَا بَقَاءَ لِلْانْسانِ

"تو كالاى خوبى هستى اگر براى هميشه باقى بمانى؛ اما انسان، ماندنى نيست."

امام حسين عليه السلام گريست و فرمود: تو آزادى و آن چه معاويه همراه تو فرستاده است نيز مال تو باشد. آيا درباره معاويه شعر هم سروده‏اى؟ گفت:

رَاَيْتَ يَمضى وَ يَجمَعُ جَهدَه رجاءَ الغِنى وَ الوَارثُونَ قعُود
وَ مَا لِلْفَتى الا نصيبٌ مِنَ التُّقى ِاذا فَارقَ الدّنْيا عَليهِ يَعود

"جوانى را مى بينم كه عمرش مى گذرد و تمامى تلاشش در بى نيازى دنيوى است، با اين كه وارثانش در انتظار مرگ اويند. براى جوان سهمى جز تقوا نمى‏ماند. زمانى كه از دنيا رفت، نزد او باز مى‏گردد."

امام حسين عليه السلام هزار دينار ديگر به او هديه داد و فرمود: پدرم معمولاً اين شعر را مى‏خواند:

وَ مَنْ يَطلَبُ الدنيا المال تَسرُّهُ فَسَوْفَ لِعَمرى عَن قليلٍ يلُومهُا
اِذَا َادْبَرَتْ كَانَتْ عَلَى المرءِ فتْنَه و اِنْ اَقْبَلَتْ كانَت قليلاً دوامها(24)
"كسى كه در پى مال دنياست تا مسرور شود، به جانم سوگند كه پس از چندى به سرزنش همان دنيا خواهد پرداخت. اگر دنيا به انسان پشت كند براى او آزمايش است و اگر به او روى آورد، دوامى نخواهد داشت."

5. حره (دختر حليمه سعديه)

حليمه، همسر حارث بود؛ ولى چون يكى از اجدادش سعد بن بكر بود، به حليمه سعديه معروف شد. او بانويى زيبا، پاك‏دامن و دايه رسول الله صلي الله عليه وآله  بود. روزى دخترش "حره" نزد حجاج رفت. حجاج از او پرسيد: تو حره، دختر حليمه سعديه ‏اى؟ فرمود: از فرد بيابانى، فراست و هوشيارى ظاهر شده كه مرا شناخته است، حجاج گفت: خدا تو را به اين جا آورد. شنيده ام تو على را بر ابوبكر، عمر و عثمان مقدم مى‏دارى؟ حره پاسخ داد: آن كه گفته است من او را فقط بر اين‏ها برترى مى دهم، دروغ گفته است. من او را از آدم، نوح، لوط، ابراهيم، داود، سليمان و عيسى عليهم‏ السلام نيز برتر مى دانم.

حجاج گفت: واى بر تو، او را از پيامبران اولوالعزم برتر مى‏دانى؟ اگر براى ادعاى خود دليل نياورى گردنت را خواهم زد. حره گفت: اين، سخن من نيست؛ بلكه خداوند تبارك و تعالى در قرآن او را برتر مى‏داند و بر ديگران فضيلت داده است. خداوند درباره آدم عليه السلام فرمود:

«"وَ عَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى"»؛(25) "آدم از پروردگارش سرپيچى كرد و گمراه شد."

و درباره على عليه السلام فرمود:

«"و كان َسعْيُكم مَشْكُوراً"»؛(26) "سعى و كوشش شما جزا داده شد."

حجاج گفت: احسنت يا حره، به چه دليل او را برنوح و لوط فضيلت مى‏دهى؟ حره گفت: خداى عزّوجلّ او را بر ايشان برترى داد و فرمود:

«"ضَرَبَ الله مَثَلاً للذينَ كَفروُا اِمرأةَ نُوحٍ و اْمرأة لُوطٍ كَانَتا تَحْتَ عَبْدِينَ مِنْ عِبَاِدنا صالِحينَ فَخَانَتاهُما فَلَم يُغنيا عَنهُما مِنَ الله شيئاً و قيِلَ ادخُلاَّ النَّار مَعَ الدّاخِلينَ"»(27)

"خداوند براى كسانى كه كافر شده اند به همسر نوح و همسر لوط، مثل زد. آن دو تحت سرپرستى دو بنده از بندگان صالح ما بودند. ولى به آن دو خيانت كردند و ارتباط با اين دو (پيامبر) سودى به حالشان (و در برابر عذاب الهى) نداشت و به آنها گفته شد با وارد شوندگان در آتش داخل شويد؛"

در حالى كه على بن ابى طالب عليه السلام ، ازدواجش زير "سدره المنتهى" و همسرش فاطمه دختر محمّد صلي الله عليه وآله  بود و خداوند به رضاى او راضى و از غضب او غضبناك مى‏شود.

حجاج گفت: آفرين. به چه دليل او را از پدر پيامبران، ابراهيم خليل الله، برتر مى‏دانى؟ حُره گفت: خداى عزّوجلّ، ابراهيم عليه السلام را فضيلت داده است، زيرا درباره او فرمود:

«"وَ اِذ قال اِبراهيمُ رَبّ اَرِنى كَيْفَ تُحِى الْمَوْتَى قَاَل اَوَلَم تُوءمِنْ قَالَ بَلى وَلكنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبى"»(28)

"ابراهيم گفت: پروردگارا، به من نشان بده كه چگونه مرده را زنده مى‏كنى! فرمود: آيا يقين ندارى؟ ابراهيم گفت: چرا، لكن براى اطمينان قلبم مى‏خواهم؛"

امّا مولايم اميرموءمنان فرمود:

"لَوْ كُشِفَ الغِطاءُ ما ازْدَدَتُ يَقِيناً"

"اگر پرده ها كنار رود بر يقينم افزوده نخواهد شد."

اين كلامى است كه هيچ شخصى قبل يا بعد از او نگفته است و كسى از مسلمانان در آن اختلاف ندارد.

حجاج گفت: احسنت، حال بگو چگونه او را بر موسى كليم الله برترى مى‏دهى؟

گفت: خداوند درباره موسى عليه السلام مى‏فرمايد:

"فاصبح فى المدينةِ خائفاً يَتَرَقَّبُ(29)"

"شب را در شهر به صبح رساند، در حالى كه هراسان بود؛"

ولى على عليه السلام بر بستر رسول الله صلي الله عليه وآله  خوابيد و نترسيد. خداوند هم درباره او اين آيه را نازل فرمود:

«"وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْترى نَفسَهُ ابْتَغَاءَ مَرْضَاتِ الله"»

"از مردمان كسانى هستند كه نفس خويش را براى رضاى خدا مى‏فروشند."

حجاج گفت: احسنت. به چه دليل او را بر داود عليه السلام و سليمان عليه السلام برترى مى‏دهى؟

حره گفت: خداى متعال او را با اين آيه فضيلت داد:

«"يا دَاودُ اِنّا جَعَلْناكَ خَليفةً فِى الْاَرْضِ فَاحْكُم بَيَن النَّاسَ بِالحَقِ و لَاتَتَّبِعِ الهَوى فَيُضِلَّك عَنِ سَبيل الله"»

"داود، ما تو را جانشين بر روى زمين قرار داديم. پس ميان مردم به حق حكم كن و از هوى و هوس پيروى نكن كه تو را از راه خدا گمراه ميسازد."

حجاج پرسيد: قضاوتش در مورد چه بود؟ حره گفت: درباره دو مردى كه گوسفندان يكى وارد باغ ديگرى شدند و انگورهايش را خوردند و از بين بردند. صاحب باغ نزد داود عليه السلام شكايت برد و داود عليه السلام حكم كرد كه گوسفندان را بفروشند و هزينه‏ ى باغ را بپردازند فرزند سليمان گفت: پدر، بايد از شير و پشم گوسفندان خسارت باغ را پرداخت كنى، نه اين كه خود گوسفندان را از صاحبش بگيرى. خداوند متعال هم فرمود:

«"فَفَهَّمناها سليمان"»؛(30) (آن را به سليمان فهمانديم)؛"

امّا مولايمان اميرموءمنان عليه السلام فرمود:

"سَلونى عَمّا فَوقَ العَرْشِ، سَلوُنى عَما تَحتَ العَرشِ، سَلُونى قَبْلَ اَنْ تَفْقِدُونى"

"از آن چه بالاى عرش است از من بپرسيد (مى‏دانم). از آن چه زير عرش است از من بپرسيد. از من سوءال كنيد قبل از اين كه مرا از دست بدهيد."

در روز فتح خيبر هم، پيامبر رو به حاضران كرد و فرمود:

"أفْضلكُم وَ اَعْلمُكُمْ اَقْضاكُم على"

"برترين فرد از ميان شما، در قضاوت، على عليه السلام است."

حجاج گفت: آفرين بر تو. چگونه او را بر سليمان عليه السلام برترى مى‏دهى؟

حره گفت: خداوند متعال او را برترى داد؛ آن‏جا كه فرمود:

"ربَّ اغْفِرلى وَهَبْ لى مُلكاً لايَنْبَغى لِاَحدٍ مِنْ بَعْدى(31)"

"پروردگارا، مرا بيامرز و سلطنتى به من ارزانى دار كه كسى پس از من سزاوار آن نباشد؛"

امّا مولاى ما اميرموءمنان عليه السلام فرمود:

"طَلَّقتُك يا دنيا ثلاثاً وَ لا حاجهَ لى فيك"

"دنيا، تو را سه بار طلاق دادم و نيازى به تو ندارم."

بدين سبب، خداوند متعال اين آيه را درباره‏اش نازل فرمود:

«"تِلكَ الدّارُ الاخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذينَ لايُريدوُنَ عُلُوّاً فِيَ الارضِ و لا فَساداً"»(32)

"اين، خانه آخرت است. آن را به كسانى اختصاص داديم كه خواهان برترى در زمين نباشند، و عاقبت از آن پرهيزگاران است."

حجاج گفت: احسنت بر تو اى حره، چگونه او را بر عيسى بن مريم عليه السلام برتر مى‏دهى؟

حره گفت: خداوند متعال او را برترى داد:

«"اذْ قالَ الله يا عيسيَ بنَ مريَم ءاَنتَ قُلتَ للناسِ اتخِذُونِي و اُمّي اِلَهَيْنِ مِنْ دونِ الله..."»(33)

"هنگامى كه خداوند به عيسى بن مريم فرمود: عيسى، تو به مردم گفتى كه من و مادرم را به عنوان دو معبود، غير از خدا، انتخاب كنيد؟ (عيسى) گفت: منزهى تو و من حق ندارم آن چه را كه شايسته نيست، بگويم و اگر هم گفته باشم تو آن چه را در نهاد من است مى‏دانى و من آن چه را در نهاد توست نمى‏دانم."

آن‏گاه خداوند حكم كردن را تا روز قيامت به تأخير انداخت؛ ولى على بن ابى‏طالب عليه السلام آن گاه كه "نصيريه(34)" ادعاى موجوديت كردند، آن‏ها را كشت و حكم كردن درباره آنان را به تأخير نينداخت. اينها بخشى از فضائل آن حضرت بود و من فضائل ديگرش را نشمردم.(35)

2. سخنان زرقاء در جنگ صفين

زرقاء، دختر عدى بن غالب، در صفين بر شتر سرخ مويى سوار بود و به آتش جنگ دامن مى‏زد. او در تشويق رزمندگان چنين مى گفت:

"اى مردم، به راستى كه شما در فتنه‏اى قرار گرفته‏ايد كه جامه هاى ظلم و ستم را بر شما افكنده و از طريقه و راه روشن شما را منحرف كرده و به راستى كه چه فتنه كور و كرى كه فرياد چوپنش را مى‏شنود ولى فرمان جلودار را نبرد.

به راستى كه چراغ در كنار خورشيد روشنايى ندارد و ستارگان با ماه نور ندهند و استر بر اسب پيشى نگيرد و پر مرغ هموزن سنگ نباشد و آهن را جز آهن نبرد.

هان، آگاه باشيد، هر كه از ما راهنمايى جويد راهنمايى‏اش كنيم و هر كه از ما گزارش خواهد گزارشش دهيم. به راستى كه حق به دنبال گمشده خويش مى‏گشت و او را دريافت. پس اى گروه، مهاجر و انصار پايدارى كنيد كه به راستى راه هاى پراكندگى و تفرقه به هم آمده و سخنِ عدالت يك‏جا فراهم گشته و حق بر باطل غالب آمده. پس كسى شتاب نكند و بگويد: چه عدلى است و در كجا است؟ و اين براى آن است كه آن‏چه مقدر گشته، انجام شود. به راستى كه خضاب زنان، حناست و خضاب مردان، خون. پايدارى بهترين انجام كارهاست. بشتابيد به سوى جنگ و واپس نرويد و متفرق نشويد كه امروز را فردايى است.(43)"

3. اشعار ام مسلم در جنگ جمل

ام مسلم المجاشعى اهل مداين است. فرزند او از ياوران ولايت على عليه السلام بود و در جنگ جمل هنگامى كه اميرالموءمنين عليه السلام فرمود: كيست كه اين قرآن را مقابل اين قوم ببرد و ايشان را به كلام الهى دعوت كند، مسلم مجاشعى كه جوانى كم سن و سال بود برخاست.

حضرت فرمود: اگر بروى دو دست تو را قطع مى‏كنند. عرض كرد: در راه خداوندِ متعال آسان است.

حضرت على عليه السلام تا سه مرتبه ندا كرد و هر سه مرتبه مسلم در اجابت از ديگران سبقت گرفت و پيش از ديگران آمادگى خويش را اعلام كرد.

سرانجام به سوى ميدان جنگ رهسپار شد و با قرآن مردم را به سوى حق فراخواند، اما دست راست او را قطع كردند. قرآن را به دست چپ گرفت، دست چپ او را نيز قطع كردند. با دو بازوى بريده، قرآن را به سينه خود چسبانيد، .... سرانجام او را از پاى درآوردند.

مادر او "ام مسلم" در كنار ميدان ايستاده بود و صحنه شهادت فرزندش را تماشا مى‏كرد و چون او را در خون آغشته ديد، ابيات زير را سرود:

"پروردگارا، همانا فرزند من مسلم به سوى لشكر عايشه رفت و با قرآن آن‏ها را به كتاب خدا دعوت كرد.

آيات الهى را بر آنان قرائت نمود ولى بر آنان تأثير نكرد و از خداى خود نترسيدند. فرزند مرا كشتند و به خون آغشته كردند.

خداوند كيفر كردار آنان را در كنار آنان بگذارد كه عايشه خود را مادر موءمنين مى‏داند. عوض اين كه آنان را از ضلالت و گمراهى نهى كند، به قتل موءمنين فرمان مى‏دهد.(44)"

دفاع از على عليه السلام آنان فقط به زبان خطابه و شعرِ خاص جنگ نبود. در تاريخ آمده است: ابوالاسد دئلى از ياران باوفاى حضرت اميرالموءمنين عليه السلام بود و در فصاحت و بلاغت و شيرينى گفتار، معروف بود. معاويه مى‏كوشيد به حيله هاى مختلف، دل او را نرم كرده، به سوى خود متمايل سازد. روزى معاويه حلوايى براى او فرستاد. دختر 5 ـ6 ساله او لقمه اى از آن حلوا را برداشت و در دهن گذاشت.

ابوالاسد به او گفت: دختر جان، اين حلواى زعفرانى را معاويه براى ما فرستاده تا قلب ما را به خود مايل كند و با اين حيله و نيرنگ مى‏خواهد ما را از مولايمان اميرالموءمنين عليه السلام برگرداند.

دختر ابوالاسود حلوا را از دهن انداخت و گفت: مرگ بر آن كسى كه فرستاد و آن كه مى خواهد تناول كند و سپس اشعار زير را قرائت كرد:

"اى پسر هند، حلواى زعفرانى فرستاده‏اى تا دين و آيينمان را به تو بفروشيم؟ پناه برخدا، چگونه اين چنين شود در حالى كه مولايمان اميرالموءمنين عليه السلام است؟(45)"


ب) اشعار زنان هنگام شهادت على عليه ‏السلام

شهادت حضرت على عليه السلام دل هر شيعه‏اى را به درد آورد. زنان صاحب ذوق در اين عرصه، سوگ خود را در قالب شعر نمايش دادند. اين اشعار سينه به سينه نقل شد. گاهى معاويه از آنها به عنوان دستاويزى عليه شيعيان استفاده مى كرد و صاحب اشعار را مى‏آزرد؛ اما آنها هيچ‏گاه از بيان حق پشيمان نشدند و همواره بر آن افتخار مى كردند.

1. اشعار بكاره هلاليه

"به تحقيق كه دوست داشتم زنده نباشم كه به ببينم در بالاى منابر، خطبه به نام معاويه مى‏خوانند.

متأسفانه خداى متعال عمر مرا طولانى گردانيد تا اين كه ديدم آن‏چه را كه دوست نداشتم ببينم.

از عجايب زمان كه هر روز در مجامع و محافل، خطبا به نام معاويه ترزبان باشند و از آل پيغمبر سخنى در ميان نباشد.(46)"

2. اشعار ام البراء

"آه كه ما توان و تحملمان تمام شد، صبر و حوصله‏مان به سر رسيد. جا دارد كه بگوييم اى مردان بردبار و شكيبا، رجال توانا و شكست ناپذير، مگر شما بتوانيد سنگينى اين مصيبت جان گداز خويش تحمل كنيد.

راستى، شوخى نيست، گويا خورشيد در مرگ امام و پيشواى ما دچار كسوف شد.

اى بهترين خلق خدا، اى زمامدار عادل، اى بهترين مجاهدى كه سوار و اى خوب‏ترين فردى كه به استثناى پيامبر صلي الله عليه وآله  روى زمين قدم برداشتى.

رفتى و با مرگ خود توان ما را در هم شكستى و جمع ما را پراكنده ساختى. آرى تو رفتى و با فقدان اسف بار تو، حق مقهور باطل شد و دنيا به كام اهل دنيا گشت.(47)"

3. اشعار ام سنان

"اى على بن ابيطالب، اگر كشته شدى، همواره در راه هدايت بوده و مردم را به حق هدايت کرده اى.

خوش بخواب، همواره درود بى پايان خداوند بر توست.

تو بعد از پيامبر، جانشين او بودى و به وصيّت او عمل كردى.

امروز پيامبر خدا جانشينى ندارد كه مردم به او اميدوار باشند.(48)"

اسامى تعداد ديگرى از زنان مدافع ولايت كه شاعر و اديب بودند، چنين است:

1. خنساء دختر عروه؛ 2. ام البنين؛ 3. حروريه؛ 4. امينه؛ 5. هند دختر يزيد؛ 6. ام ابان؛ 7. ام البراء؛ 8. ام حكيم؛ 9. ام رعله؛ 10. ام سلمه؛ 11. ام الخير؛ 12. عكرشه.(49)

1ـ اصول كافى، ج 4، ص 403.
2ـ سوره مزمّل ، آيه 20.
3ـ بحار الانوار، ج 92، ص 17.
4ـ همان ، ج 43، ص 174.
5ـ سوره زخرف، آيه 89.
6ـ سوره زمر، آيه 37.
7ـ سوره اعراف، آيه 31.
8ـ سوره فصلت، آيه 44.
9ـ سوره آل عمران، آيه 97.
10ـ سوره انبياء، آيه 8.
11ـ سوره بقره، آيه 286.
12ـ سوره انبياء، آيه 22.
13ـ سوره زخرف، آيه 12.
14ـ سوره ص، آيه 26.
15ـ سوره آل عمران، آيه 144.
16ـ سوره مريم، آيه 12.
17ـ سوره كهف، آيه 46.
18ـ سوره قصص، آيه 26.
19ـ سوره بقره، آيه 261.
20ـ بحار الانوار، ج 43، ص 86.
21ـ اعلام النساء، ج 1، ص 149.
22ـ بحار الانوار، ج 36، ص 313.
23ـ المعجم الكبير، ج 25، ص 55.
24ـ شذرات الذهب، ج 1، ص 122.
25ـ اعلام النساء، ج 5، ص 286 و تاريخ دمشق، ج 16، ص 88.
26ـ سوره طه ،آيه 121.
27ـ سوره الانسان ،آيه 22.
28ـ سوره تحريم ، آيه 10.
29ـ سوره بقره ، آيه 260.
30ـ سوره قصص ،آيه 18.
31ـ سوره انبياء ،آيه 79.
32ـ سوره ص ،آيه 35.
33ـ سوره قصص آيه 83.
34ـ سوره مائده ،آيه 116.
35ـ "آنان را انصاريه و علويه نيز مى‏گويند و منصوب به ابن نصير مى‏باشند.آنان در قرن پنجم هجر /،از شيعه اماميه منشعب شدند و در شمال غربى سوريه جاى گرفتند. به عقيده ايشان خدا ذات يگان هاى است مركب از سه اصل لا يتجزى به نام‏هاى: "معنى""اسم"، "باب". اين تثلبه نوبت در وجود انبيا مجسّم و متجلّى گشته است و آخرين تجسّم با ظهور اسلام مصادف شد و آن ذات يگانه در تثليث لا يتجزا، در وجود على عليه‏السلام و محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و سلمان فارسى تجسم يافت. بدين سبب، تثليث مزبور را حروف عمس (ع م س) معرفى مى‏نمودنداره به حرف اول سه اسم على عليه‏السلام ، محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله وسلمان است. "فرهنگ فرق اسلامى، آستان قدس، ص
36ـ بحار الانوار، ج 46، ص 134.
37ـ اعيان الشيعه، ج 3، ص 488. الفاظ شعر او دلالت بر علم و درايت و بينش او درعصر امام على عليه‏السلام مى كند. و ما ترجمه فارسى اشعارش را نقل مى كنيم.
الا يا عين و يحك فاسعد ينا... اى نور چشم، واى بر تو، ما را يارى كن و براى اميرموءمنان اشك بريز. دچار مصيبت فقدان كسى شديم كه مانندش بر مركب سوار نشده و آن را رام نكرده و زير ركاب نكشيده و يا در كشتى قدم ننهاده است و نيز بهترين كسى كه نعلين پوشيده و بدان گام برنداشته و سوره هاى مثانى و مئتين قرآن را خوانده است. ما پيش از شهادت آن بزرگوار زندگى خوشى داشتيم، زيرا يار وفادار رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را در ميان خويش ديدار مى‏كرديم. كسى كه دين حق را بدون ترديد بر پا مى‏داشت و به طور آشكار به احكام ارث و حكم مى‏فرمود. سركشان را به اتفاق مى‏خواند و از طرفى در بريدن دست دزد و كيفر او كوشا بود. دانش را از اهلش هرگز پوشيده نمى‏داشت و چنان نبود كه از جباران و متكبران باشد. به جان پدرم سوگند، كه ما را مردم شهر كوفه پس از اين كه مدت زمانى با وى مأنوس بوديم دار كردند. به عنوان اعتكاف (درمسجد) به ما نيرنگ زدند در حالى كه روش اعتكاف كنندگان چنين نيست. آيا درماه مبارك رمضان ما را به شهادت بهترين مرد داغدار و عزادار كرديد؛ همان كسى كه بعد از پيامبر بهترين مردمان بود. ابوالحسن كه بهترين مردم نيكوكار و شايسته بود....
38ـ ارشاد مفيد، ترجمه رسولى محلاتى، ج 1، ص 20.
39ـ هند، دختر عتبه، در احد افتخار مى‏كرد و مى‏گفت
نحن جزينا كم بيوم بدر والحرب بعد الحرب ذات سعر
ما كان عن عتبه لى من صبر ابى و عمى و شفيق بكرى
و شقيت وحشى و غليل صدرى شفيت نفى و قضيت نذرى

دختر ابان در جواب او چنين سرود:

جزيت فى بدر و غير بدر يا بنت وقّاع عظيم الكفر
صبحك الله غداة الفجر بالها شميين الطول الزهر
بكل قطاع حسام يفرى حمزه ليثى و عليّ صقرى

اسد الغابه، ج 5، ص 551 و الاصابه، ج 4، ص 407.
40ـ رياحين الشريعه، ج 5، ص 102.
41ـ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 6، ص 43.
42ـ در بعضى از روايات، حلوا آمده است. رياحين الشريعه، ج 4، ص222.
43.
شمَرّ كَفِعلِ ابيكَ يابنَ عمارة يَومَ الطَعان و مُلتَقَى الاَقران
و انصَر عَليّاً و الحُسينَ و رَهطَهُ و اقصُد لِهندٍ و ابنَها بَهَوان
انّ الامامَ اَخَا النَّبى مُحَمَّدٍ عَلَمُ الهُدى و مَنارةُ الايمان
44ـ يا ايها النّاس انَّكم فى فتنةٍ عَشَّتكُم جَلا بيت الظلم و جارَت بِكُم عَنِ الَمحَجَّة فَيَالها مِن فتنةٍ عَمياءٍ صمَّاءٍ تَسمَعُ لِناعِقِها و لا تَسلَسُ لِقائِدِها انَّ المِصباحَ لايُضى‏ءُ فى الشَّمس و انَّ الكواكِبَ لا تُنيرُ مَعَ القَمَرِ و اِنَّ ابَغَل لا يِسبقُ الفَرَس و انَّ الزَّفَّ لا يُوازِنُ الحَجَرَ و لا يَقطعُ الحَديدَ الاّ الحَديد، الا من استَرشَدنا ارشدناهُ و مَن استَخبَرنا اخبرنا اخبَرناهُ، انَّ الحقَّ كانَ يَطلُبُ ضالَّتَه فَاصابها، فَصَبراً يا مَعشَر الُمجاهدينَ و الانصارِ فكانَ قد اندمَلَ شُعَب الشتّات و التامّت كَلِمةُ العَدلِ و غَلَبَ الحقُّ باطِلَهُ فَلا يَعجَلَنَّ اَحَدٌ فَيقُول: كيف العدل و انى؟ ليقضى الله امراً كان مفعولا، الا ان خِضابَ النّساء الحناء و خِضابُ الرجال الدماءٍ و الصّبر خيرُ عِواقب الامُور،ُ ايُّها الى الحرب غيرناكصين و لا مُتشاكِسين فهذا يومٌ لَهُ ما بعد. "ياوران ولايت، ص 74.
45ـ
يا رب ان مسلما اتاهم بمحكم التنزيل اذ دعاهم
يتلو كتاب الله لايخشاهم فرملوه رملت لحاهم
و امه قالمة تراهم ياتمرون الفى لايناهم
46ـ
ابا الشهدا لمزعفر يابن هند نبيع عليك احسابا و دينا
معاذا ... كيف يكون هذا و مولانا اميرالموءمنينا
47 ـ
قد كنت اطمع ان اموت و لاارى فوق المنابر من امية خاطيا
الله آخر مدتى فتطاولت حتى رأيت من الزمان عجيبا
فى كل يوم لايزال خطيبهم بين الجميع و آل احمد غائباً
48ـ ياوران ولايت، ص 80:
يا للرجال لعظم هول مصيبه فدحت فليس مصابها بالهازل
الشمس كاسفه لفقد امامنا خير الخلائق و الامام العادل
يا خير من ركب المطى و من مشى فوق التراب لمحتف او ناعل
حاشا النبى لقد هددت قواءنا فالحق اصبح خاضعا للباطل
ياوران ولايت، ص 80
49ـ
اما هلكت ابالحسن فلم تزل بالحق تعرف هاديا مهديا
فاذهب عليك صلاه ربك مادعت اوصى اليك بنافكنت وفيا
قد كنت بعد محمد خلفا كما فوق الغصون حمامه قمريا
فاليوم لا خلف يومل بعده هيهات نامل بغده انسياً
بازگشت