زينب كبرى عليهاالسلام كرسى تدريس داشت. اين شيرزن تاريخ، بهترين الگو در مسئله آموزش به زنان در عصر ولايت است. روزى مشغول آموزش قرآن كريم تفسير بود كه امام على عليه‏السلام وارد شد و سؤال كردم: دخترم، «"كهيعص"» را تفسير مى‏كنى؟! زينب عليهاالسلام عرض كرد: آرى.

على عليه‏السلام فرمود: اى نور ديده، اين حروف رمزى است در مورد مصيبت وارده بر شما عترت پيغمبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله (34) و شايد فرمود: "كاف"، رمز كربلا است؛ "ها "اشاره به هلاكت عترت دارد؛ "يا" يعنى يزيد، آن كه بر حسين ستم مى‏كند؛ "عين "كنايه از عطش ابى عبدالله عليه‏السلام است و"صاد"اشاره به صبر شما دارد.(35)

زينب عليهاالسلام از دانش سرشارى برخوردار بود و البته اين موضوعى طبيعى است؛ چون پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله شهر علم و على عليه‏السلام دروازه آن است. زينب، مقيمِ آن شهر بود و توانست از محضر جدّ بزرگوارش و پدر گرامى‏اش كسب فيض كند. به همين جهت، امام زين العابدين عليه‏السلام فرمود: "انت بحمدالله عالمة غير معلمه، و فهمة غيرمفهمة.(36)"

مسئله تعليم وتعلم ميان زنان هم چنان ادامه داشت تا آن‏جا كه به يك امر عادى تبديل شد. اگر يكى از صحابه يا تابعين، امرى را به اشتباه بيان مى كرد، مورد اعتراض بعضى از بانوان قرار مى گرفت. به عنوان نمونه مى‏توان به داستان كنترل مهريه توسط عمر و اعتراض بانويى از پاى منبر اشاره كرد.(37)

مادر حسن بصرى نيز زنى دانشمند بود و براى زنان داستان هاى دينى تعريف مى‏كرد و با نقل احاديث ـ در مسجد ـ مطالب و احكام دينى را تبليغ مى كرد و اين زمانى بود كه پسرش، حسن هم به همين وظيفه مشغول بود.(38)

درباره حكيمه، خواهر امام دهم نيز نقل شده است كه روزى امام از خادم خود خواست حكيمه را فرابخواند. وقتى حكيمه آمد، آن حضرت دخترى را نشان داد و فرمود: اين همان كنيزى است كه اوصافش را برايتان تعريف كرده بودم. تا حكيمه اين سخن را شنيد، دخترك را در آغوش كشيد و بسيار نوازش كرد. امام عليه‏السلام خطاب به حكيمه فرمود: اى دختر رسول خدا، او را به خانه خود ببر و واجبات و احكام دين را به او ياد بده. او همسر ابى محمّد (امام يازدهم) و مادر حضرت قائم(عج) خواهد شد.(39)

ابن ادريس با اسناد خود از محمّد بن عبدالله مطهر نقل مى كند: پس از رحلت امام عسكرى عليه‏السلام روزى به دلم افتاد به ديدن حكيمه بروم و درباره امام بعدى سؤال كنم. وقتى وارد شدم، پس از اداى احترام، به من فرمود: بنشين. آن‏گاه بدون اين كه من سؤال كنم، فرمود: اى محمّد، خداى تبارك و تعالى هيچ‏گاه زمين را خالى از حجت نمى‏گذارد و پيوسته حجتى از خود، گويا يا غير گويا، در آن قرار مى‏دهد... . به ناچار بايدميان امّت حالت ابهام مى‏باشد، تا اهل باطل در آن شك كنند در آن منجلاب بمانند و اهل حق از آن گرداب نجات يابند؛ تا به اين وسيله"حجت خدا"بر مردم تمام شود و كسى بر خدا حجتى نداشته باشد. اين حيرت بعد از امام حسن عسكرى عليه‏السلام در ميان امّت به وجود آمده است تا حجت بر همگان تمام شود.

محمّد بن عبدالله مى‏گويد: پرسيدم: "هل كان للحسن ولد،" آيا امام حسن عسكرى عليه‏السلام پس از خود فرزندى به جاى گذاشت؟! وقتى جناب حكيمه اين سؤال را از من شنيد، با چهره‏اى شكفته فرمود: اگر حضرت امام عسكرى عليه‏السلام پس از خود فرزندى نداشته باشد، پس حجّت خدا بعد از او چه كسى خواهد بود؟! گفتم: بانوى من، چگونگى تولّد و غيبت او را براى من توضيح دهيد. به خدا قسم، آن روز جناب حكيمه مسائلى به من گفت كه احدى غير از خداى عزّوجلّ از آن‏ها آگاهى نداشت و بر اثر همان سخنان فهميدم هر آن چه مى‏گويد، حقيقت دارد و دانستم خداى تعالى او را بر مطالبى مطلع كرده كه ديگران را به آن آگاهى نداده است.(40)

حكومت هاى اسلامى اگر بخواهند ارزش زن را ـ آن طور كه اسلام خواسته است ـ به او بازگردانند، بايد زمينه رشد فضائل آنها را در چهارچوب عفت و اصالت خانوادگى و اسلامى در نظر بگيرند. آن طور كه در بعضى از روايات آمده است، در حكومت حضرت مهدى عليه‏السلام ، سطح عملى و فرهنگى جامعه به اندازه‏اى افزايش مى يابد كه زنان حتى احساس نياز به خروج از منزل نمى‏كنند، بلكه در منزل احكام خدا و پيغمبر را به مردم مى گويند و بين آن‏ها قضاوت مى كنند. امام باقر عليه‏السلام فرمود:

"تُوءتوُنَ الحكمه فى زَمانَهِ حتّى ِانَّ المَرأة لَتَقْضى فِى بَيْتِها بِكتاب الله وَ سنة رَسُولِ الله(41)"

"در زمان حضور آن حضرت، به اندازه‏اى دانش به شما داده مى‏شود كه زن (مى‏تواند) در خانه اش با كتاب خدا و سنت پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله حكم كند."

«"فلو لانَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُم طائِفةٌ لِيَتَفَقَّهوُا فِى الدِّينِ وَ ليُنذِرُوا قَوْمَهُمْ اِذَا رَجَعُوا الَيْهِم لَعَلَّهُم يَحْذَرُون"»

"چرا از هر گروهى از آنان طايفه‏اى كوچ نمى‏كنند (و طايفه اى ديگر) در مدينه بماند تا در دين (و معارف و احكام اسلامى) آگاهى يابند و هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بيم دهند؟ شايد (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خوددارى كنند."

5. اسحاق بن يعقوب نقل مى‏كند: مسائلى را بلد نبودم. تصميم گرفتم از امام زمان عليه‏السلام سوءال كنم. نامه‏اى نوشتم و آن را به محمّد بن عثمان عمرى كه نايب خاص امام بود دادم. آن حضرت بعد از مدتى فرمود:

" ...و امَّا الحوادثُ الواقِعَةُ فَارجِعُوا فيها اِلى رُواةِ حَديثِنا فَانَّهم حُجَّتى عليكُم و اَنَا حُجَّةُ الله...(47)"

"اما در مورد حوادث واقعه، و مسائل جديد به راويان سخن ما ـ فقها ـ مراجعه كنيد. آن‏ها حجت من بر شمايند."

6. احمد بن حاتم ماهويه مى‏گويد: به موسى بن جعفر عليه‏السلام نوشتم مسائل دين خود را چگونه و از چه كسى ياد بگيرم؟ برادر امام نيز همين سوءال را كرده بود. از اين‏رو، آن حضرت جواب هر دو را در يك نامه به اين شكل نوشت:

"...فهمتُ ماذكرتما، فاصمدا فى دينكُما على كل مُسن فى حُبنّا و كل كثير القدم فى امرنا. فانهما كافو كما انشاء الله تعالى(48)"

"آن چه را نوشته بوديد، متوجّه شدم. در دين خود به روش كسانى كه عمرى در محبت ما گذرانده‏اند و گام‏هاى فراوان در تثبيت امر ما برداشته‏اند، پابرجا و استوار بمانيد."

7. امام باقر عليه‏السلام فرمود:

"منْ دانَ الله بِغير سَماعٍ مِنْ صادق الْزَمه الله التيه يَوم القيامَه(49)"

"كسى كه دين خدا را از فردى صادق و راستگو نگيرد، خداوند در روز قيامت او را در وادى "تيه" و سرگردانى گرفتار خواهد كرد"

8. احمد بن اسحاق ازامام دهم عليه‏السلام پرسيد: در مسائل مربوط به دين با چه افرادى در ارتباط باشم؟

فرمود: عمرى، ثقه و مورد اطمينان من است. هر چه از قول من به شما بگويد از من است. از او بشنويد و اطاعت كنيد.

احمد همين مسئله را از امام يازدهم سوءال كرد. امام در جواب فرمود:

"عمرى و فرزندش، هر دو مورد اطمينان مى‏باشند. هر چه از طرف من به شما رساندند از من خواهد بود...".(50)

9. امام باقر عليه‏السلام به ابان فرمود:

"اجلِسْ فى مَسْجِد المَدينَهْ وَ أفْتِ النّاس فَانّى اُحب ان َّيرُى فى شيعَتى مَثْلُكَ(51)"

"در مسجد مدينه بنشين و احكام اسلام را به مردم بگو: من دوست دارم در ميان شيعيان ما افرادى مثل تو باشند كه احكام دين را به مردم بگويند."

10. امام صادق عليه‏السلام در مورد بريد بن معاويه، ابوبصير، محمّد بن مسلم و زراره فرمود: اين موءمنان مخلص را به بهشت بشارت دهيد؛ زيرا افرادى نجيب، امين و دانا به حلال و حرام خدايند، اگر اينها نبودند آثار نبوت كهنه مى‏شد و از بين مى‏رفت.(52)

از مجموع رواياتى كه ذكر شد، لزوم شرايط زير را براى مرجع دينى، ثابت مى‏شود:

 1. علم به احكام؛ 5. وثاقت و مورد اطمينان بودن؛

2. مذهب شيعه داشتن؛ 6. نجابت داشتن؛

3. عدالت؛ 7. امين بر حلال و حرام خدا بودن.

4. صادق و راستگو بودن؛

از مجموع روايات به دست آمد كه از هر فقيهى نمى‏توان تقليد كرد، مگر اين كه مورد وثوق و مسلط به احكام باشد و بتواند مسائل دينى را از متن احاديث ائمه عليه‏السلام استنباط كند.

در روايات مذكور، صحبتى از مرد بودن به ميان نيامده است. اگر مرد بودن شرط بود، امام در مقام بيان بايد به آن اشاره مى‏كرد. در رواياتى كه راوى به صراحت مى‏پرسد مسائل دين را از چه اشخاصى ياد بگيرم، امام در پاسخ مى‏فرمايد از انسان راستگو؛ يا تصريح مى كند از شيعيانى كه مدتى در امر ما استقامت كرده، مسائل ما را روايت مى‏كنند و مى‏فهمند، سوءال و اطاعت كنيد.

امام عليه‏السلام به ابان فرمود: در مسجد مدينه بنشين و احكام را بيان كن، زيرا من دوست دارم افرادى مانند تو بين شيعيان ما باشند.

آيا منظور امام از "فردى مثل تو،" مرد بودن بود؛ يا جهات علمى و وثاقت وى؟! يعنى اگر زنى براى بانوان احكام دينى بگويد، امام اين كار را دوست ندارد؟!

پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نفرمود: جانشينان من مردانى‏اند كه بعد از من مى‏آيند و احاديث و سنت مرا نقل مى‏كنند، بلكه فرمود: «جانشينان من كسانى هستند...»(53) كه شامل زنان و مردان مى‏شود. در روايت ديگر از اميرموءمنان عليه‏السلام نقل شده است: هر كس از شيعيان ماـ مرد يا زن ـ كه آگاه به شريعت باشد و شيعيان ما را از تاريكى نادانى نجات بدهد و به نور علمى كه ما به او بخشيده‏ايم برساند، روزقيامت در حالى كه تاجى بر سر دارد محشور مى‏شود.(54)

بنابر روايات بسيارى، امامان معصوم عليه‏السلام فرموده‏اند: هر كس كفالت كسانى را كه به ما دسترسى ندارند به عهده گيرد، اجر خواهد برد. در هيچ كدام از اين روايت‏ها نفرموده‏اند: "اگر مردى كفالت مزبور را به عهده گيرد"، بلكه همه از واژه «مَنْ» يا «الَّذين» كه فراگير مى‏باشند، استفاده شده است.(55)

در زمان پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و ائمّه عليهم‏السلام ، افرادى ـ زن يا مرد ـ به عنوان مرجع دينى بودند كه مردم به آن‏ها مراجعه مى كردند و مسائل دينى واحكام را ياد مى‏گرفتند.
 

"اگر به اوامر ما عمل كنى و از آن چه نهى كرده‏ايم بپرهيزى، از شيعيان ما خواهى بود، در غير اين صورت، در جرگه شيعيان ما جاى نخواهى داشت".

مرد با شنيدن اين پاسخ، وحشت زده شد و گفت: واى بر من، چه كسى مى‏تواند از گناه و لغزش در امان بماند؟ با اين وصف، بايد همه اهل جهنّم باشيم.

آن زن نزد حضرت فاطمه عليهاالسلام برگشت و سخن شوهرش را باز گفت. آن حضرت فرمود: "اين طور كه او مى‏گويد نيست؛ زيرا شيعيان ما از بهترين اهل بهشتند، اما تمام دوستان ما و دوستان دوستان ما و دشمنان ماـ كسانى كه زبان و دلشان تسليم ما باشد ـ همگى اگر با اوامر و نواهى ما مخالف بورزند از شيعيان ما نخواهند بود، ولى با اين حال اهل بهشتند و به بهشت خواهند رفت."

3. سلمان كه از بهترين اصحاب رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بود، مى‏گويد: خدمت حضرت زهرا عليهاالسلام رسيدم و خواهش كردم چيزى به من ياد بدهد. ايشان دعاى نور را به من تعليم داد. من نيز آن دعا را به بيش از هزار نفر از اهالى مكّه و مدينه آموزش دادم و منشاء آثار و بركات خوبى براى آنها شد.(58)

4. عبدالله بن مسعود نزد حضرت فاطمه عليهاالسلام آمد و عرض كرد: اى دختر پيامبر خدا، آيا پدر گرامى تان چيزى نزد شما گذاشته است كه هر وقت بخواهى از آن استفاده كنى؟!

فاطمه عليهاالسلام پس از شنيدن اين سخن به كنيزش فرمود: آن يادداشت‏ها راـ كه از پدرم ماننده است ـ بياور. كنيز هر چه گشت اوراق را نديد و سرانجام با دست خالى برگشت. آن حضرت به سختى نگران شد و فرمود: اى واى، بگرد و آن‏ها را پيدا كن؛ زيرا آن يادداشت‏ها به اندازه حسن عليه‏السلام و حسين عليه‏السلام براى من ارزش دارند.(59)

از روايت فوق مى‏توان استفاده كرد كه استفتا از حضرت فاطمه عليهاالسلام اختصاص به زنان نداشت و مردان نيز از آن حضرت استفتا مى‏كردند.

بنابراين، اگر عمل حضرت زهرا عليهاالسلام حجيّت داشته باشد، امروز نيز اگر زنانى بتوانند با تحصيلات علوم دينى به مرحله اى از اجتهاد برسند و اوصاف لازم را داشته باشند، اشكالى نخواهد داشت كه فتوا دهند، چنان كه حضرت زهرا عليهاالسلام حتى در زمان رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، برخى زنان ديگر در زمان ائمه عليه‏السلام در خانه مى‏نشستند و فتوا مى‏دادند.

تنها فرق اين است كه آن‏ها به طور مستقيم، احكام و روايات را از امام مى‏گرفتند و امروز به خاطر غيبت كبرى، فقهاـ مرد و زن ـ از احاديث و ادله استنباط مى‏كنند و فتوا مى‏دهند؛ حال آيا مى‏توان گفت اين حكم خدا چون به وسيله يك زن استنباط شده است قانونى نمى‏باشد و اگر همين حكم به وسيله يك مرد به دست آيد قانونى خواهد بود؟! يا بايد بگوييم اگر زن صفات لازم را داشت و اجتهادش مطابق موازين بود، اجتهاد او معتبر خواهد بود.(60)

5. وقتى حضرت زينب عليهاالسلام در شب عاشورا، صداى برادر را شنيدكه مى‏گفت:

"يا دهر اُفٍّ لَكَ من خليلٍ كم لَكَ بالاشراقِ و الَاصيل".

متوجّه مقصود او شد و با بى‏تابى گفت:

"يا اَخى و قُرَّةَ عَينى لَيْتَ الْمَوْتَ اَعْدَ مَنِى الحياة"

"اى برادر و اى نور چشمانم، كاش مرگم فرا مى‏رسيد و چنين سخنى را از تو نمى‏شنيدم. اى امانت خلفاى پيشين، و اى طليعه‏ ى جمال باقين و ..."

امام با مشاهده اين حال، ضمن سخنانى مفصّل، خواهرش را دلدارى داد و فرمود:

"يا أختاه اتقّى الله، و تَعزّى بِعزاء الله اِن َّاَهْل الاَرْضِ يَموتُونَ وَ اَهْل السَّماءِ لا يَبْقونَ و انَّ كُل ُّشى‏ءٍ هالك الا وَجْهَه"

"در ناشكيبايى بردبار باش، و از خداى تعالى آرامش طلب كن و بدان كه اهل زمين همه مى ميرند و از اهل آسمان كسى باقى نخواهد ماند و همه موجودات، جز خدااز بين خواهند رفت و ... وصيّت مى‏كنم وقتى مرا كشتند، در عزايم كلمات «ويل» و «واى» به زبان نياوريد. شيون و بى تابى نكنيد. سيلى به صورت خود نزنيد و...".

"ثم َّاَوصى اِلى اُختِه زِينَبِ بِأخْذِ الأحْكامِ مِنْ على ّبن الحُسَين و اِلقَائهاَ اِلى الشيعةِ سرّاً عليهم"

"پس از آن به گرفتن احكام اسلام از على بن الحسين و رساندن به شيعيان ـ جهت حفظ امام ـ به خواهرش توصيه كرد."

اين روايت نشان مى‏دهد زنان عاقل اگر شرايط لازم را داشتند، مى‏توانند در حدّ امكان، در امور مذهبى دخالت كنند. اگر اين دخالت جايز نبود، دو امام معصوم اقدام به آن نمى‏كردند. علاوه براين كه شأن حضرت زينب عليهاالسلام نيز اقتضا مى‏كرد اگر لياقت نداشتند، چنين كارى را نپذيرد. بنابراين، سخن و نقل دو معصوم عليه‏السلام و پذيرفتن مسئوليت توسط حضرت زينب عليهاالسلام موءيد اين است كه اصل عمل ـ از نظر شرعى ـ اشكال ندارد.

6. عبدالرحمان بن حجاج ازامام صادق عليه‏السلام پرسيد: نوزادى همراه ما است كه تازه متولّد شده است، چگونه او را محرم كنيم؟

امام عليه‏السلام فرمود: مادرش نزد حميده‏ـ همسر امام صادق عليه‏السلام ـ برود و از او بپرسد. مادر نوزاد، نزد حميده آمد و مسئله را پرسيد. حميده عليهاالسلام فرمود:

"اذا كانَ يَومُ التّرويةِ فَأحرِمُوا عَنْه..."؛(61) "روز ترويه ـ هشتم ذيحجه ـ لباس‏هايش را بيرون بياوريد و او را كاملاً بشوييد و تميز كنيد. سپس او را محرم نماييد...".

درباره حميده عليهاالسلام همين بس كه او زنى فاضل، فقيه و آگاه به احكام اسلام بود. وى مورد اطمينانِ سه امام بود و امام باقر عليه‏السلام درباره او دعاى خير كرد و فرمود: "حميدةٌ فى الدنيا، مَحمودةٌ فى الاخرةَ".(62)

7. احمد بن ابراهيم مى‏گويد: در سال 262 ه .ق.، نزد حكيمه عليهاالسلام ، دختر امام جواد عليه‏السلام و خواهر امام هادى عليه‏السلام ، رفتم و از او ـ پشت پرده ـ مسائلى را پرسيدم. يكى از آن مسائل اين بود: مسائل دينى را از چه كسى مى‏پرسيد و امام برحق كيست؟

گفت: از حجّت بن الحسن بن على عليه‏السلام مى‏پرسم. پرسيدم: حضورى با او تماس مى‏گيرد يا از طريق ديگر؟ گفت: از طريق خبرى كه ابومحمّد (امام حسن عسكرى عليه‏السلام ) در ضمن نامه‏اى به مادرش توصيه كرد، از او پيروى مى‏كنم.

عرض كردم: اكنون آقا كجاست؟ گفت: غايب است. پرسيدم: اگر غايب است، شيعيان براى رفع مشكلات چه مى‏كنند؟ گفت: "الى الجدّه، امّ ابى محمّد"؛ در غيبت او به جده اش، مادر امام عسكرى مراجعه و مشكلات خود را حل مى‏كنند.

اين سخن برايم گران آمد، از اين رو گفتم: يعنى مى‏گويى از كسى پيروى كنم كه زنى را جانشين خود قرار داده است؟!

گفت: (اين كه تازگى ندارد) حسين بن على عليه‏السلام نيز در ظاهر، خواهرش زينب عليهاالسلام را جانشين خود قرار داد و با اين كه احكام دين از طرف على بن الحسين عليه‏السلام صادر مى‏شد، به خاطر تقيه و حفظ جان امام، به عمه اش زينب نسبت داده مى‏شد....(63)

بنابراين، مأموريت حضرت زينب عليهاالسلام ، حكيمه عليهاالسلام و ام حميده عليهاالسلام ، كه هر كدام به تعيين امام معصوم عليه‏السلام پاسخ گوى مشكلات و مسايل دينى مردم بوده‏اند و احكام خدا را از امام زمان خود مى‏گرفتند و به مردم مى‏رساندند، همان كارى است كه امروزه يك مرجع تقليد پس از تلاش فراوان از ادله وروايات استخراج مى‏كند و هر شخص ـ مرد يا زن ـ در صورت داشتن شرايط، مجاز به فتوا دادن خواهد بود وديگران نيز مى‏توانند او را به عنوان مرجع تقليد خود برگزينند.

1. دانشمندى كه علم خود را به كار مى بندد و رستگار است 2. دانشمندى كه علمش را كنار مى‏گذارد و هلاك شده است.(67) در روايات ، تبليغ، نظارت عمومى و مسئوليت همگانى به عنوان بزرگ‏ترين و نيرومندترين اهرم نظارت بر قدرت و حفظ سلامت نظام، معرفى و از شيوه ها و برنامه هاى گوناگونى براى تضمين آن ياد شده است كه ما به اختصار به آن‏ها اشاره مى‏كنيم.

1. گسترش علم

در سراسر جوامع اسلامى، گسترش علم به عنوان يك وظيفه عمومى ـ زن يا مرد ـ به رسميت شناخته شده است. پيامبر خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: چهار وظيفه است كه ترك آن‏ها از هيچ كدام از افراد عاقل و هشيار امّت پذيرفته نيست. عده‏اى پرسيدند: آن امور كدامند؟

فرمود: فراگرفتن دانش، نگهدارى آن، نشر و عمل به آن.(68)

2.گسترش آگاهى عمومى نسبت به مسائل علمى وفقهى

رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: درود خدا بركسانى باد كه سخنان مرا گوش مى دهند و آن را خوب مى‏فهمند. سپس به كسانى كه نشنيده‏اند مى‏رسانند. چه بسيارند افرادى كه حامل فقه‏اند، ولى خود بهره‏ى كافى از آن نمى برند و چه بسيارند اشخاصى كه علم را به ديگران منتقل مى‏كنند، در حاليكه شاگردان از آنان آگاه‏ترند و از معرفتى كه به دست آورده‏اند بهره‏ى بيشترى مى‏برند.(69)

3. خيرخواهى مبلغ نسبت به افراد جامعه

سه مطلب است كه دل هيچ مسلمانى به گريز از آن رضايت نمى‏دهد: رعايت اخلاص در عمل، خير خواهى نسبت به پيشوايان و التزام به وحدت و نظام اسلامى.(70)

امام صادق عليه‏السلام آن‏گاه كه مسئوليت‏ها و وظايف اعضاى بدن را در برابر خدا مى‏شمرد، فرمود: وظيفه زبان آن است كه نسبت به مسلمانان خيرخواهى كند و سعى در بيدار سازى ناآگاهان داشته باشد.(71)

با چنين مقدماتى مى‏توان اميدوار بود كه فريضه تبليغ و ارشاد در سالم سازى محيط اجتماعى موثر واقع شود.

"ألا كُلُكُم رَاعٍ وَ كُلّكُم مَسئولٌ عن رَعِيَّتهِ(72)"

"هر فرد ـ زن يا مرد ـ بايد خود را در مسئوليت ديگران سهيم بداند."

اين نقش داشتن بايد در چهارچوب قانون واصالت دينى باشد، نه خود محورى. اگر مبلّغى هماهنگ با مديريت جهان هستى نباشد و رضايت خدا را به دست نياورد، در معرض سقوط قرار مى‏گيرد. هدف مبلغ، تغيير وضعيت جامعه، افزايش توان اخلاقى و انضباطى يك مجموعه وجلوگيرى از بروز اختلاف و انحطاط است و هر كسى كه توان اجراى چنين وظايفى را داشته باشد موظّف است به عنوان وظيفه شرعى و الهى، وارد صحنه عمل شود.

«"قلْ اِنَّما اَنَا بَشَر ٌمِثْلُكُمْ يوُحى اليَّ"»(73)

"بگو من هم بشرى مثل خود شمايم كه به من وحى مى‏شود."

همين جنبه هاى بشرى باعث مى‏شود اسوه ها به طور دائم، ميان انسان‏ها حضور داشته باشند و افراد به شكل دائمى در معرض آموزش هاى آنان باشند. يكى از اين الگوها كه در راه دين و خداپرستى جان خود را فدا نمود و قرآن كريم او را به عنوان الگوى تبليغ و اسوه، براى ما معرفى مى‏كند "آسيه دختر مزاحم است." او پرورش يافته دربار و همسر فرعون بود، ولى پشت به دنيا كرد و همه تعلقات آن را رها نمود؛ تا آن‏جا كه نه تنها اسوه‏اى براى زنان زمان خود شد بلكه الگويى قرآنى براى همه‏ى موءمنان ـ زن يا مرد ـ شد.

«"وَ ضَرَبَ الله مَثَلاً لِلَذين اَمَنوا امْرأةَ فَرْعَوْنَ اذْ قالَتْ رَبّ ابْنِ لى عِنْدَكَ بيتاً فى الجنّه"»(74)

"و خدا براى كسانى كه ايمان آورده‏اند همسر فرعون را مثل آورد. آن‏گاه كه گفت: پروردگارا پيش خود، در بهشت خانه اى برايم بساز."

شكى نيست كه اسوه شدن براى تمام موءمنان، بالاترين مقامى است كه قرآن كريم براى يك زن اعلام مى‏دارد. در روايات نيز به عنوان يكى از چند اسوه برتر زنان عالم، از آسيه ياد شده است.(75)

در هر صورت، از شيوه هاى آنان مى‏توان ملاك‏هاى تبليغ عملى را استخراج كرد؛ ملاك‏هايى كه مى‏توانند به طور غير مستقيم، معرف ايمان، فداكارى و خداجويى آن‏ها باشند.

تبليغ، دو موءلفه اساسى دارد:

1. اسوه بودن مبلّغ. مبلغ بايد به صورت عينى و عملى، راهنماى كاملى براى انسان‏ها باشد؛ يعنى مردم را با زبان حال مورد خطاب قرار دهد كه مثل من باشيد؛ چنان كه رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: "صلّوا كما رأيتمونى اصلّى".(76)

2. مبلغ، كسانى را به عنوان نمونه هاى انسانى مورد تأييد قرار دهد و به مخاطبان معرفى كند؛ تا اقشار مختلف، در هر زمينه متوجّه سرمشق‏ها باشند و به تقليد منحرفان گرفتار نشوند. در اسلام، تأكيد فراوانى بر تبليغ عملى شده است. امام صادق عليه‏السلام فرمود:

"كونوا دعاةَ النّاسِ بِغيرِ اَلْسِنَتِكُم لِيَرَوا مِنْكُمُ الْوَرَعَ و الْاجْتَهادَ و الصَّلاَةَ وَ الُخَيْرَ فَاِن َّذَلِكَ داعيةٌ".(77)

"مردم را با غير زبان دعوت كنيد تا پاك‏دامنى، نماز و نيكى را از شما مشاهده كنند كه اين خود دعوت كننده‏اى است."

جرى بن سمره مى‏گويد: وارد مدينه شدم و نزد ميمونه رفتم. از من پرسيد: از كجا آمده‏اى؟ گفتم: از كوفه. پرسيد: از كدام قبيله‏اى؟ گفتم: از بنى عامره. گفت: خوش آمدى. چه مى‏خواهى؟

گفتم: اى ام‏الموءمنين، اختلاف شديدى ميان مردم به وجود آمده، فتنه همه جا را فراگرفته است. مردم پريشان حال شده‏اند. ترسيدم كه فتنه مرا هم گمراه سازد. براى همين نزد شما آمده‏ام تا آن چه را حق است بيان كنيد، شايد خداوند راهى براى من باز كند!

ميمونه پرسيد: آيا با على بيعت كرده‏اى؟ گفتم: آرى. فرمود: برگرد و از صف على جدا مشو. به خدا قسم هر كه با او باشد، گمراه نخواهد شد.(85)

پرسيدم: مادر، آيا حديثى درباره على عليه‏السلام برايم روايت نمى‏كنى؟

ميمونه گفت: خودم از رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله شنيدم كه فرمود: على، علامت حق است، پرچم هدايت است، شمشير خداست كه او را براى كافران و منافقان از غلاف مى كشد. پس هر كه او را دوست بدارد، مرا دوست دارد و هر كس او را دشمن بدارد، با من دشمنى كرده است و همين‏طور هر كسى مرا دشمن بدارد، در روز قيامت حجّتى نخواهد داشت.(86)

لبينه

وى كنيز بنى موءمل بود و پيش از آن كه عمر مسلمان شود، به شرف اسلام در آمد. عمر كه هنوز مسلمان نشده بود، او رامورد ضرب و شتم قرار مى داد و به اندازه‏اى مى‏زد كه خود خسته مى‏شد. لبينه در زير ضربات شلاق دست از تبليغ دين و اعتقادات خود بر نمى‏داشت و به عمر مى‏گفت: اگر مسلمان نشوى خداوند نسبت به تو بدتر از اين خواهد كرد كه تو به من روا مى‏دارى و مورد عذاب خداوند قرار خواهى گرفت.(87)

1. سوره حج /آيه 78.
2. مجمع الزوائد، ج 1، ص 61.
3. تفسير الميزان، ج 3، ص 172.
4. بحار الانوار، ج 1، ص 172.
5. همان ، ج 2، ص 152 و كنز العمال، ج 10، ص 158.
6ـ بحار الانوار، ج 2، ص 144.
7ـ سوره مجادله / آيه 11.
8ـ سوره زمر/ آيه 9.
9ـ بحار الانوار؛1، 177.
10ـ كنز العمال، ج 16، ص 407.
11ـ البخارى، ج 1، ص 34.
12ـ همان، ج 2، ص 120.
13ـ تفسير الميزان، ج 2، ص 248.
14ـ سنن النسائ? (به شرح سيوطى)، ج 7، ص 247.
15ـ روضه كافى، ج 8، ص 154.
16ـ الاصابه، ج 4، ص 292.
17ـ بحار الانوار، ج 43.
18ـ الاصابه، ج 4، ص 408.
19ـ بلاغات النساء، ص 62.
20ـ رساله هاى عمليه مراجع.
21ـ ("طلبوا العلم فلو بالصين". بحار الانوار)، ج 1، ص 180.
22ـ بحار الانوار، ج 46، ص 247.
23ـ الاصابة، كتاب النساء، ج 4.
24ـ ر. ك: استيعاب، ج 4 و كتاب النساء، ص 1778.
25ـ صحيح بخارى ،كتاب العلم، ج 1، ص 30.
26ـ الاسلام و المرأة، ص 102.
27ـ فى ميدان الاجتهاد، ص 39.
28ـ بحار الانوار، ج 2، ص 3 و تفسير امام حسن عسكرى عليه‏السلام ، ص 347.
29ـ بحار الانوار، ج 2، ص 8 و تفسير امام حسن عسكرى عليه‏السلام ، ص 340.
30ـ المعجم الكبير، ج 3، ص 182ـ 23، ح 291.
31ـ همان، ج 23، ص 217، ش 399، 314 و ج 24، ح 790. و فى الحديث، اختلاف.
32ـ رقيه نمله به نوشته اى گفته مى شود كه آن را براى مداواى يك نوع مرض پوستى به كار مى بستند. اين بيمارى به گونه اى بوده است كه مريض خيال مى‏كرد مورچه اى بر روى بدن او راه ميرود و او رانيش ميزند. از اين رو نام آن را نمله يعنى مورچه گذاشته بودند. ر.ك:المنجد، ماده‏ى رقيه و نمله. بقيه
كتابهاى لغت نيز همين معنا را ذكر كرده اند.
33ـ خصائص زينبيه، ص 27.
34ـ تفسير نور الثقلين، ج 3، ص 319.
35ـ الطبقات الكبرى، ج 6، ص 212.
36ـ مجمع الزوائد، ج 4، ص 284.
37ـ وفيات الاعيان، ابن خلكان، ج 1، ص 160.
38ـ روضه الواعظين، ج 1، ص 302 مجلس 29.
39ـ بحار الانوار، ج 51، ص 11.
40ـ غيبت نعمانى، ص 239.
41ـ المفردات، ص 372، ماده فتى.
42ـ بحار الانوار، ج 2، ص 113.
43ـ وسائل الشيعه، ج 18، ص 10.
44ـ همان، ص 94.
45ـ همان، ص 101.
46ـ همان، ج 18، ص 101، ح 9.
47ـ همان، ص 45.
48ـ همان، ص 51، ح 37.
49ـ وسائل الشيعه، ج 18، ص 99.
50ـ مستدرك الوسائل، ج 17، ص 315، ح 21452.
51ـ وسايل الشيعه، ج 18، ص 103، ص 104 و 106.
52ـ همان، ص 65.
53ـ مستدرك الوسائل، ج 17، ص 317.
54ـ همان، ص 319.
55ـ مستدرك، 17، ص 317، ح 22 و تفسير الامام العسكرى عليه‏السلام ، ص136.
56ـ تفسير امام حسن عسكرى عليه‏السلام ، مدرسة الامام المهدى عليه‏السلام ، ص308.
57ـ "بسم الله النور على نور بسم الله الذى هو مدبر الامور... مهج‏الدعوات، ص 5.
58ـ "دلائل الامامه"، ص 1، ح 1.
59ـ براى بررسى بيش تر، ر. ك: چهره زن در آيينه فقاهت.
60ـ ارشاد مفيد، منشورات بصيرتى، ص 232.
61ـ فروع كافى، ج 4، ص 300.
62ـ اصول كافى، كتاب الحجه، مولد موسى بن جعفر عليه‏السلام ، ح 1 و2.
63ـ التوقيعات، ص 507، ح 36، و ص 105 ، ح 26.
64ـلغت نامه دهخدا، ج 4، ص 5598، جديد.
65ـ اصول كافى: ج 1، ص 51.
66ـ همان.
67ـ همان، ج 1، ص 55، ح 1.
68ـ تحف العقول، ص 46.
69ـ اصول كافى، ج 2، ص 258.
70ـ همان.
71ـ همان، ج 96، ص 7.
72ـ بحار الانوار، ج 75، ص 38.
73ـ سوره كهف/ آيه 110.
74ـ سوره تحريم/ آيه 11.
75ـ ميزان الحكمه، ج 1، ص 228.
76ـ بحار الانوار، چاپ ايران، ج 85، ص 279.
77ـ اصول كافى، ج 3، ص 224، ح 14.
78ـ حلية الاولياء، ج 2، ص 66.
79ـ اعيان الشيعه، ج 3، ص 305
80ـ سوره آل عمران/آيه 200"اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد،استقامّت كنيد و در برابر دشمنان پايدار باشيد و از مرزهاى خود مراقبت كنيد و خدا را بپرستيد، شايد رستگار شويد".
81ـ الاستيعاب، ذيل الاصابه، ج 4، ص 289.
82ـ مسند احمد، ج 6، ص 329، الطبقات الكبرى : ص 1328.
83ـ الخصال، ج 2، ص 363، ح 55.
84ـ تنقيح المقال، ج 3، ص 83 .
85ـ المعجم الكبير، ج 24، ص 9 و اعيان الشيعه، ج 10، ص 199.
86ـ رياحين الشريعه، ج 2، ص 335

87ـ كامل ابن اثير، ج 2، ص 47.
بازگشت