روابطى كه انسان با اعضاى خانواده، خويشاوندان، دوستان و مصاحبان دارد، روابطى پايدار يا نسبتا پايدار است. اين روابط را در بخشهاى قبل بررسى كرديم. در اين قسمت به عوامل مؤثر در روابط عام انسان با ديگران مىپردازيم و عوامل و موانع سلامت روابط عام انسان با ديگران را مورد بررسى قرار مىدهيم.
يكى از عواملى كه زمينه مساعد براى ارتباط سازنده با ديگران را فراهم مىكند خوش گمانى به ديگران است. بدگمان بودن عاملى مخرب در روابط است و موجب سردى روابط اعضاى جامعه مىشود. در قرآن كريم خداوند متعال بد گمانى نسبت به ديگران را نهى فرموده است:
يا ايها الذين ءَامنوا اجتنبوا كثيراً من الظّن انّ بعض الظن اثم؛(١)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد، از بسيارى از گمانها بپرهيزيد كه پارهاى از گمانها خطاست.
١ . حجرات/ ١٢.
بدگمانى مانع اداى حقوق ديگران است. گمان بد مربوط به جايى است كه ظواهر رفتار كسى را با آنچه در باطن دارد متفاوت بدانيم، ظاهرِ نيك او را نپذيريم و گمان كنيم باطن او على رغم ظاهر صالحى كه دارد ناصالح است. چنين گمانى باعث مىشود اداى حقوقى كه او به عنوان مسلمان، مؤمن برادر دينى، دوست و... دارد دشوار شود؛ زيرا كسى كه معتقد باشد ديگرى به اسلام و ايمان و يا به مستحبات تظاهر مىكند نمىتواند با او همچون مسلمان، مؤمن و يا انسانى متقى رفتار كند و خواسته يا ناخواسته با او چنان رفتار مىكند كه گويى مسلمان يا مؤمن واقعى نيست. بنابراين بدگمانى دو اثر نامطلوب خواهد داشت: نخست اينكه شخص بدگمان از اداى تكليف خود نسبت به ديگران باز مىماند و به اين سبب از كمال انسانى خود دور مىافتد و دوم آنكه روابط اجتماعى دشوار و سرد مىشود. به دليل آثار سوئى كه بدگمانى دارد، اسلام انسانها را به حسن ظنّ دعوت مىكند و اصل را در مورد افراد مسلمان بر درستى قرارمىدهد. اميرالمؤمنين عليهالسلام مىفرمايند:
ضع امر اخيك على احسنه حتى يأتيك مايغلبك منه. ولاتظنّن بكلمة خرجت من اخيك سوءاً و انت تجد لها فى الخير محملا؛(١)
كار برادرت را بر بهترين وجه حمل كن تا زمانى كه چيزى خلاف آن بر تو آشكار آيد و به سخن برادرت گمان بد مبر، در حاليكه براى سخن او محمل نيكو مىيابى.
بر اساس اين توصيه، بايد تا جايى كه مىتوان، اعمال برادران مؤمن را تفسير نيكو نمود و تا زمانى كه رفتار و گفتار آنان آشكارا نادرست و ناروا نشده است، آنان را همچون ديگر برادران احترام نمود و حقوق آنان را ادا كرد.
بايد با مؤمنين بر اساس ظواهر رفتار آنها عمل كرد و به بدگويى ديگران در مورد آنها ترتيب اثر نداد:
ان جائكم فاسق بنبأءٍ فتبيّنوا أن تصيبوا قوما بجهالةٍ؛(٢)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد، اگر فاسقى برايتان خبرى آورد، نيك وارسى كنيد مبادا به نادانى گروهى را آسيب رسانيد.
١ . جامع السعادات، ج ٢ ص ٣١٦ و نهج البلاغه، قصار الحكم، ٣٦٠.
٢ . حجرات/ ٦.
توصيه به حسن ظن و نهى از بد گمانى، به معناى توصيه به سادهدلى و خودفريبى نيست. مؤمن زيرك است و بايد رفتار خود را با هوشيارى انتخاب نمايد. اميرالمؤمنين عليهالسلام فرمودند:
اذا استولى الصلاح على الزمان و اهله ثم اساء رجل الظنّ برجل لم تظهر منه خزية فقد ظلم و اذا استولى الفساد على الزمان و اهله فاحسن رجل برجل فقد غرّر؛(١)
چون نيكوكارى بر زمانه و مردم آن غالب آيد و كسى به ديگرى گمان بد برد كه از او فضيحتى آشكار نشده، ستم كرده است. و اگر بدكارى بر زمانه و مردم آن غالب شود و كسى به ديگرى گمان نيك برد خود را فريفته است.
براى جلوگيرى از گسترش بدگمانى در جامعه بايد از بدگويى ديگران پرهيز كرد، گفتار و رفتار خود را اصلاح و ظاهر وباطن خود را يكى كرد، واز مواضع تهمت يعنى كارهايى كه بدگمانى ديگران را برمىانگيزد، دورى نمود. اميرالمؤمنين عليهالسلام فرمودهاند:
من وضع نفسه مواضع التهمة فلايلومن من اساء به الظن؛(٢)
هركه خود را در جاهايى كه موجب بدگمانى است نهد، كسى را كه به او گمان بد برد سرزنش مكند.
١ . نهج البلاغه، قصار الحكم، ١١٤.
٢ . نهج البلاغه، قصار الحكم ، ١٥٩.
كسى كه بدگمانيها را از خود دور مىكند، ديگران را همچون خود و يا بهتر از خود مىداند و مؤمنان را انسانهايى مىنگرد كه در نزد خدا محبوبند و نيكى كردن به آنها نيكى به محبوب حقيقى است. اين احساس موجب مىشود مؤمنان را به يكديگر نزديك شوند و خيرخواه هم باشند، از خوشحالى ديگران شادمان شوند و از بدحالى آنها اندوهگين گردند. انسان مؤمن ديگر مؤمنان همچون خود مىداند و هرچه را بر خود نمىپسندد بر ديگران نيز نمىپسندد و آنچه را براى خود نيك مىشمارد براى آنان نيز نيك مىداند. امام على عليهالسلام فرمودند:
يا بنى اجعل نفسك ميزانا فيما بينك و بين غيرك فأحبب لغيرك ما تجب لنفسك و اكره له ما تكره لها و لاتظلم كمالاتحب ان تظلم، وأحسن كما تحب ان يحسن اليك. واستقبح من نفسك ما تستقبح من غيرك، وارض من الناس بما ترضاه لهم من نفسك؛(١)
پسر عزيزم! خود را ميان خويش و ديگران ميزانى بشمار، پس آنچه براى خود دوست مىدارى براى جز خود دوست بدار و آنچه تو را خوش نيايد براى غير ناخوش بشمار و ستم مكن چنانكه دوست ندارى بر تو ستم رود، و نيكى كن چنانكه دوست مىدارى به تو نيكى كنند. و آنچه را از جز خود زشت مىدارى براى خود زشت بدان، و از مردم براى خود آن را بپسند كه از خود در حق آنان مىپسندى.
رابطه مؤمنين با يكديگر رابطهاى همدلانه و خيرخواهانه است. اين همدلى و خيرخواهى با رغبت و رضايت صورت مىگيرد و ناشى از پيوند مشترك آنها با خدا و پيوند نزديك آنها با يكديگر است. امام صادق عليهالسلام مىفرمايند:
المؤمن اخو المؤمن كالجسد الواحد ان اشتكى شيئا منه وجد الم ذلك فى ساير جسده و ارواحهما من روح واحدة و ان روح المؤمن اشد اتصالاً بروح اللّه من اتصال شعاع الشمس بها؛(٢)
مؤمن برادر مؤمن است، همچون تنى واحد اگر پارهاى از آن آزرده شود رنج آن درتمامى تن آشكارمىشود. جانهاى دو مؤمن از روحواحدى است وپيوند روح مؤمن به روح خداوند محكمتر از پيوند پرتو آفتاب به خورشيد است.
١ . همان، الكتاب ٣١.
٢ . المحجة البيضاء، ج ٣، ص ٣٥٧.
پيوند روحى ميان مؤمنان موجب جلب محبت و رحمت الهى است، زيرا مؤمنان در اثر اين پيوند خيرخواه يكديگر مىشوند و خداوند اين خيرخواهى را دوست دارد. از اميرالمؤمنين عليهالسلام روايت شده است:
ان اللّه سبحانه يحبّ ان تكون نية الانسان للنّاس جميلة؛(١)
خداوند سبحان دوست دارد نيت انسان براى مردم نيكو باشد.
و نيز از ايشان روايت شده است كه خيرخواهى براى ديگران، موجب نزول خير و رحمت الهى است:
ابلغ ما تستدرّ به الرحمة ان تضمر لجميع الناس الرحمة؛(٢)
نزديكترين چيزى كه موجب فراوانى رحمت الهى مىشود نيكخواهى براى همه مردم است.
احساس يگانگى با مؤمنان و خيرخواهى براى آنان، موجب خوشخلقى در روابط متقابل، تعاون و همكارى، بىآزارى نسبت به هم و بسيارى از آثار خوب ديگر مىشود. اين آثار هريك خود عامل سازگارى بهتر اعضاى جامعه مىشود و زندگى براى رسيدن به كمال را آسانتر و دلپذيرتر مىسازد.
اخلاق نيكو و حسن سلوك با مردم، روابط اجتماعى را تقويت مىكند. در اين حال، محبت بر روابط حكومت خواهد كرد و نياز به قانون و قاضى اندك خواهد شد. مؤمن خوشرو و خوش برخورد است:
المؤمن بشره فى وجهه و حزنه فى قلبه؛(٣)
شادمانى مؤمن در رخسار اوست و اندوه وى در دلش.
١ . غرر الحكم و درر الكلم، ج ١، ص ٢٧١.
٢ . شرح غرر الحكم و درر الكلم، ج ٢، ص ٤٧٦.
٣ . نهج البلاغه، قصار الحكم، ٣٣٣.
مؤمن به تعبير اميرالمؤمنين عليهالسلام «سهل الخليقة» يعنى آرام خوى است و از پرخاش و تندى پرهيز مىكند. خوش خلقى باعث راحتى دنيا و خوشى آخرت است. پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله فرمودند:
مايوضع فى ميزان امرءٍ يوم القيامة افضل من حسن الخلق؛(١)
روز قيامت در ترازوى كسى چيزى بهتر از خلق نيكو نهاده نمىشود.
از امام صادق عليهالسلام درباره حدّ خوشخلقى پرسيدند ايشان فرمودند:
تلين جناحك و تطيب كلامك و تلقى اخاك ببشر حسن؛(٢)
فروتنى كن، خوش سخن باش و با برادرت به خوشرويى برخورد كن.
تواضع حالتى درونى است كه نمىگذارد انسان خود را از ديگران برتر ببيند و به احترام و بزرگداشت ديگران مىانجامد.
تواضع و فروتنى در برابر ديگران موجب خشنودى خداوند است و در دنيا بزرگى و عزت مىآورد. كسى كه خويشتن را كوچك نمىشمارد و احساس ضعف و كمبود در برابر ديگران ندارد، مىتواند براى خدا در برابر بندگان او فروتنى كند و كسى كه معيار نيكى و بزرگى هركس را نزديكى به خداوند مىداند، در برابر هر مؤمنى فروتن مىشود و اين فروتنى را مايه رفعت مقام خويش در نزد خداوند مىشمارد. پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله فرمودند:
ما تواضع احدٌ للّه الاّ رفعه اللّه؛(٣)
هيچكس براى خدا فروتنى نكرد جز آنكه خداوند او را بلند مرتبه داشت.
و خداوند بندگان خويش را به سبب فروتنى ستود آنگاه فرمود:
وعباد الرحمان الذين يمشون على الارض هوناً؛(٤)
١ . اصول كافى، ج ٢، كتاب الايمان و الكفر، باب حسن الخلق، حديث ٢.
٢ . همان، باب حسن البشر، حديث ٤.
٣ . جامع السعادات، ج ١ ص ٣٩٥.
٤ . فرقان/ ٦٣.
و بندگان خداى رحمان آنانند كه روى زمين به نرمى گام برمىدارند.
و نيز خداوند پيامبر بزرگوارش را به اين خلق نيكو امر فرمود:
واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين؛(١)
و براى مؤمنانى كه تو را پيروى كردند بال خود فرو گستر (فروتنى كن).
اميرالمؤمنين عليهالسلام در توصيف متقين فرمودند: «مشيهم التواضع»، «روش متقين فروتنى است»(٢) و نيز تواضع را از اخلاق انبياء شمردند:
فلو رخص اللّه فى الكبر لأحد من عباده لرخّص فيه لخاصّة انبيائه و اوليائه. ولكنّه سبحانه كره اليهم التكابر و رضى لهم التواضع. فألصقوا بالارض خدودهم و عفّروا فى التراب وجوههم و خفضوا اجنهتهم للمؤمنين؛(٣)
اگر خدا رخصت كبر ورزيدن را به يكى از بندگانش مىداد، به يقين چنين منتى را بر پيامبران برگزيده و دوستانش مىنهاد؛ ليكن خداى سبحان «خودبزرگبينى» را بر آنان ناپسند ديد و فروتنىشان را پسنديد. پس پيامبران گونههاى خود را بر زمين چسبانيدند و چهرههاى خود را به خاك ماليدند و برابر مؤمنان فروتنى نمودند.
تواضع اگر ناشى از ايمان و براى بزرگداشت مؤمنان باشد براى رسيدن به هدف غايى انسان سودمند است. امام صادق عليهالسلام فرمودند:
ان فى السماء ملكين موكلين بالعباد، فمن تواضع للّه رفعاه و من تكبر وضعاه؛(٤) دو فرشته در آسمان بر بندگان گماشته شدهاند، پس هركس براى خدا تواضع كند او را بالا برند و هركس تكبر كند پستش سازند.
١ . شعراء/ ٢١٥.
٢ . نهج البلاغه، الخطبه ١٩٣.
٣ . همان، الخطبه ١٩٢.
٤ . اصول كافى، ج ٢، كتاب الايمان و الكفر، باب التواضع، حديث ٢.
آثار ارزشمند تواضع وابسته به نيت الهى تواضعكننده است. اميرالمؤمنين عليهالسلام تواضع براى رسيدن به مطامع دنيايى را نكوهش كردهاند و آن را موجب تخريب دين دانستهاند:
من اتى غنياً فتواضع له لغناه ذهب ثلثا دينه؛(١)
وآن كه نزد توانگر رفت و به خاطر مالدارى وى در برابرش فروتنى كرد دو ثلث دينش را به باد داد.
احترام به مؤمنين به خاطر اينكه مؤمن هستند.، احترام به خداست. چنانكه خداوند مؤمنين را بزرگ داشته و حرمت مؤمن را به پايه حرمت كعبه بلند داشته است. دل مؤمن خانه خداست و جان مؤمن به سبب ورود ايمان ارزشمند شده است، پس اكرام او، اكرام خداست. امام صادق عليهالسلام فرمودند:
من اتاه اخوه المسلم فاكرمه فانما اكرم اللّه؛(٢)
كسى كه برادر مسلمانش به نزدش آيد و او وى را اكرام كند خدا را اكرام نموده است.
١ . نهج البلاغه، قصار الحكم، ٢٢٨.
٢ . اصول كافى، ج ٢، كتاب الايمان و الكفر، باب الطاف المؤمن و اكرامه، حديث ٣.
١ - آثار مثبت حسن ظن به ديگران چيست؟
٢ ـ آيا توصيه به حسن ظن سفارش به ساده دلى و خود فريبى نيست؟ توضيح دهيد؟
٣ ـ برخى از عوامل سازگارى با ديگران را ذكر كنيد؟
٤ ـ آثار خوش خلقى با ديگران را بيان نمائيد ؟
٥ ـ حد خوش خلقى را بيان كنيد؟
٦ ـ چرا مؤمن شادىاش در چهره آشكار و حزنش درقلب نهان است؟
٧ ـ تواضع يعنى چه؟ آيا تواضع موجب خود كم بينى و حقارت نمىگردد؟چرا؟
٨ ـ آيا هر تواضعى داراى ارزش اخلاقى مثبت مىباشد؟ توضيح دهيد.
٩ ـ چرا تواضع و احترام به مؤمنين تواضع و احترام به خداست؟