زندگي و انديشه هاي ابن ادريس

ابن ادريس حلی از جمله فقيهان برجسته و تحويل آفرين شيعه است وی پرفروغ ترين ستاره آسمان دانش و فقاهت در قرن ششم و پرآوازده ترين فقيهی است كه شهر تاريخی و عالم خيز حله در دامن خود پرويده است. از برجسته ترين ويژگی های شخصيتی ابن ادريس ، نوانديشی ، شجاعت علمی و پايداری در راه عقيده است.
او در عصری می زيسته است كه سخن نو و انديشه جديد را بر نمی تافتند و نوآوری و ابتكار را بدعت به حساب می آوردند. نوآوری در فقه رنگ باخته و نوعی ركود بر فضای آن حاكم شده بود. از عوامل مهمی كه در اين عصر روند فقه شيعه را متاثر ساخت و زمينه ركود و خصودی در آن فراهم آورد تاثير شگرف انديشه های شيخ طوسی در فقهای بعد از خود بود به طوری كه هيچ فقيهی جرات نقد گسترده آرا و انديشه های او را نداشت و فقها عمدتاً ناقل و مبلغ افكار او بودند.
در چنين شرايطی جامعه علمی و فقهی آن عصر ، نيازمند ظهور فقيهی نوآور و آزاده بود تا با ايثار و فداكاری ، جان تازه ای در كالبد شيعه بدمد كه ابن ادريس حلی مسئوليت اين امر خطير را به عهده گرفت و نبوغ فکری و شجاعت کم نظير به ميدان مبارزه با خمودی فکر و انديشه و پديده ناميمون تقليد که از ويژگی های عصر او بود ، قدم نهاد . او با طرح نقدهای گسترده بر آرا و افکار شيخ طوسی ، فصل نوينی در تاريخ تطور فقه شيعه گشود و از اين طريق خدمت بزرگی به تاريخ فقه شيعه نمود. البته صراحت لهجه و گاهی تندروی او در نقدآرای شيخ طوسی و موضع گيری در مقابل شيوه و ديدگاه های فقهای عصر خود ، زمينه ساز ديدگاه های متفاوت فقها و دانشمندان بعد از او شد ، به گونه ای که برخی انديشه وران و تراجم نويسان را به ارائه ديدگاه های تند و افراطی در مورد او واداشت.
ابن ادريس هم چنين در فقه و شيوه اجتهادی ، ابتکارهايی داشت. او فقه اديبانه را به نمايش گذاشت و با بهره گيری گسترده از ادبيات در کتاب سرائر ، نقش آن را در فقه آشکارتر ساخت. وی به شيوه جالبی قواعد اصولی را در فقه پياده نمود. و در جای جای سراثر کاربرد مهم اصول را در فقه به نمايش گذاشت و به رغم انکار حجيت خبر واحد و محروم شدن از بسياری روايات ، از عهده اجتهاد بدون تمسک به اخبار واحد برآمد و کمبود اخبار واحد را با تمسک گسترده به دليل عقل و مقتضای اصول مذهب و نيز بهره گيری فراوان از آيات قرآن جبران نمود. ابن ادريس با معاصران خود نيز ارتباط داشت و به تبادل افکار و آرا می پرداخت و در پرتو اين ارتباط ، هم از افکار ديگران آگاهی می يافت و هم انديشه های خود را بر آنان عرصه می نمود.
آن چه به عنوان بخشی از ويژگی های ، ابتکارات و نقش ابن ادريس به طور گذرا بيان گرديد او را به عنوان الگويی مطمئن برای جامعه فقهی و علمی امروز ما معرفی می کند ، و ضرورت معرفی چنين فقهايی را نمايان ساخته و ما را به تامل بيش تر در وضعيت امروز فقه و فقاهت وامی دارد. امروزه فقه شيعه در وضعيت جديدی قرار گرفته و جايگاه مهم خود را پيش از گذشته پيدا کرده است و با ظهور انقلاب اسلامی و تشکيل حکومت مبتنی بر نظريه ولايت فقيه ، رسالت آن عظيم تر گذشته است . امروزه ما مدعی هستيم که فقه پاسخ گوی نيازهای حکومت دينی است ، ولی آيا به راستی همگام با نيازهای حکومت مبتنی بر فقه است ؟ آيا وقت آن نرسيده که رويکرد فقها به فقه ، رويکردی متناسب با رسالت کنونی فقه باشد ؟ اين جا است که حوزه عظيم و پربرکت ما نيازمند الگو قرار دادن فقيهايی چون ابن ادريس است تا با شهامت علمی و فداکاری ، در ميدان تحول فقهی قدم نهاده و آن را با نيازهای جامعه امروز همگام نمايد و از نقدها ، انتقادات و سرزنش های احتمالی نهراسد.
چه نيکوست که فقهای ما همانند ابن ادريس با فقهای معاصر خود ارتباط علمی برقرار نمايند و با تشکيل جلسات بحث علمی مشترک ، از آرا و نوآوری های يکديگر آگاهی يابند و از اين ره گذر هم بر غنای فقه بيفزايند و هم با نزديک تر شدن آرا و فناوا از برخی مشکلات مقلدان خود بکاهند.
در حال حاضر با وجود ويژگی های شخصيتی و انديشه های بلند و نقش مهم ابن ادريس در تاريخ فقه ، اثری که به طور مستقل زندگی و انديشه های او را وجهه همت خود قرار دهد نگارش نيافته و زوايای زندگی و ژرفای انديشه های او آن گونه که شايسته و بايسته است در معرض استفاده علاقه مندان و پويندگان قرار نگرفته است. اين وضعيت نگارنده را بر آن داشت تا در حد بضاعت خويش به معرفی زندگی و انديشه های اين فقيه بزرگ بپردازد. اين اثر اهدافی چند را دنبال می کند که از مهم ترين آن ها بررسی و تحليل نقش ابن ادريس در تطور فقه شيعه و چگونگی ايفای اين نقش مهم است. هدف ديگر ، معرفی ويژگی های شخصيتی ممتاز ، نشان دادن چهره واقعی و بيان خدمات علمی و فرهنگی او است ، هم چنين تبيين و ارائه انديشه های فقهی و غير فقهی و معرفی آثار علمی ابن ادريس و بررسی و تحليل مبانی فقهی و شيوه اجتهادی وی از ديگر اهداف اين اثر می باشد. علاوه بر اين ها ، به تصوير کشاندن زندگی ايشان و بررسی اوضاع فرهنگی و اجتماعی عصر او و معرفی زمينه های رشد علمی و تربيتی وی ، هدف ديگری است که اين اثر تعقيب می کند.
فصول و مباحث اين اثر
فصل اول اين اثر به بررسی زندگی ، شخصيت ، خدمات فرهنگی ، محيط رشد و وضعيت فرهنگی ، اجتماعی عصر او و نيز معرفی اساتيد ، شاگردان و معاصران او می پردازد.
فصل دوم به معرفی و بررسی آثار علمی ابن ادريس اختصاص دارد و در اين ميان کتاب سرائر که از آثار مهم اوست ، بيش تر مورد توجه قرار گرفته است. در بررسی آثار ، انتساب آن ها به ابن ادريس ، انگيزه تاليف ، محتوا و ويژگی های آن ها مورد توجه بوده است و در اين فصل برای اولين بار يکی از آثار خطی ابن ادريس معرفی می گردد.
به علت اهميت کتاب سرائر و مباحث متنوع و مهم غير فقهی آن فصل سوم را به مباحث غير فقهی سرائر ( مباحث اصولی ، ادبی ، رجالی ، کلامی و ... ) اختصاص داده ايم.
در فصل چهارم مهم ترين مبانی فقهی ابن ادريس شامل دليل عقل ، اجماع ، خبر واحد و مقتضای اصول مذهب و نقش آن ها در شيوه اجتهادی ابن ادريس بررسی و تجزيه و تحليل شده است.
فصل پنجم که از مهم ترين فصل های کتاب به شمار می آيد به بررسی و تحليل نقش ابن ادريس در تطور فقه شيعه و نيز نحوه موضع گيری او نسبت به کتب و آرای شيخ طوسی می پردازد. در اين فصل تلاش بر اين است که وضعيت فقه شيعه پس از شيخ طوسی و تاثر آن از شيخ طوسی مورد بررسی قرار گيرد و مسئله رکود علمی فقه شيعه و ميزان آن و نقش ابن ادريس و شيوه او در مبارزه با اين وضعيت و نوآوری های او و نيز ديدگاه ابن ادريس نسبت به آرا و کتب شيخ طوسی و هم چنين رابطه نسبی ايشان با شيخ طوسی تجزيه و تحليل شود. از آن جا که شخصيت و زندگی ابن ادريس مورد قضاوت های گوناگون قرار گرفته و سخنان گوناگونی در مورد او مطرح است ، خاتمه ای را به بررسی اين انتقادها اختصاص داده ايم و به دور از هر نوع تعصب و پيش داوری ، به بررسی صحت و سقم آن ها پرداخته ايم. در پايان برای استفاده بيش تر پژوهش گران 75 ماخذ اعم از کتب ، مقالات و پايان نامه ها که به نحوی از ابن ادريس ياد کرده اند به همراه ذکر صفحات ، آورده شده است.

والسلام
علی همت بناري
آبان 1378

سخنی با خواننده
مقدمه
فصول و مباحث اين اثر
فصل اول : زندگی و رشد علمی ابن ادريس

گفتار اول : زندگی ابن ادريس
الف ) نام و نسب
ب ) کنيه
ج) القاب و عناوين
د) تاريخ و محل ولادت
هـ) وفات ابن ادريس
نقد و بررسی اقوال
و ) محل وفات و مدفن ابن ادريس
ز ) ابن ادريس از ديدگاه دانشمندان
1. ابن ادريس در سخن دانشنمدان شيعي
2. توصيف ابن ادريس در اجازه نامه های دانشمندان شيعي
3. ابن ادريس در کلام دانشمندان اهل سنت
ح ) ويژگی های برجسته ابن ادريس
1. نبوغ ذاتي
2. آزاد انديشي
3. شجاعت علمی و جسارت فقهي
4. فداکاری و از خود گذشتگي
ط ) ابن ادريس و خدمات علمی - فرهنگي
1. ابن ادريس و جمع آوری احاديث
2. نقش ابن ادريس در تکامل فقه شيعه
3. ابن ادريس و تاسيس مرکزيت علمی حله
4. تربيت شاگردان دانشمند
5. تاليف کتب و آثار علمي
6. استنساخ و نگه داری آثار علمی شيعه
ی ) محيط رشد ابن ادريس ( موقعيت شهر حله )
1. عامل شيعی بودن
2. بنيان گذاران دانش دوست
3. وضعيت آب و هوايی مناسب
ک ) عصر ابن ادريس از نظر فرهنگی ، اجتماعی و سياسي
ل ) ويژگی های جامعه عصر ابن ادريس از زبان ابن ادريس
1. بی توجهی به علم و دانش
2. عدم استقبال از انديشه نو
3. تقليد از پيشينان
گفتار دوم : اساتيد ، شاگردان و معاصر بن ابن ادريس
الف ) اساتيد ابن ادريس
1. عربی بن مسافر
2. عبدالله بن جعفر دوريستي
3. حسين بن رطبه سوراوي
4. حسن بن رطبه سوراوي
5. هبه الله رطبه سوراوي
6. عماد الدين طبري
7. علی بن ابراهيم عريضي
8. سيد شرف شاه افطسي
9. الياس بن ابراهيم حائري
10. ابن شهر آشوب مازندراني
11. ابوالمکارم بن زهره
12. راشد بن ابراهيم
13. عميد الروساء
 - نقدی بر روايت ابن ادريس از شيخ طوسی و پسرش ابوعلی طوسي
ب ) شاگردان ابن ادريس
1. سيد فخار موسوي
2. محمد بن نماء حلي
3. سيد محيی الدين حلبي
4. جعفر بن احمد حائري
5. علی بن يحيی خياط يا حناط
6. طعمان يا طومان بن احمد عاملي
7. احمد بن مسعود حلي
8. حسن بن يحيی حلي
9. جعفر بن نماء
ج ) معاصران و رابطه ابن ادريس با آن ها
1. ابن ادريس و معاصران
2. نحوه ارتباط ابن ادريس با معاصران
3. معاصران ابن ادريس ( ذکر شده در سرائر )
1-3-ابوالمکارم ابن زهره
- رابطه ابن ادريس و ابوالمکارم
2-3-سديد الدين حمصي
- رابطه ابن ادريس و حمصي
4. ساير معاصران ( غير مذکور در سرائر )
1-4- معاصران در حله
2-4- معاصران خارج از حله

فصل دوم : آثار علمی ابن ادريس

گفتار اول : آثار فقهي
الف ) سرائر
ب ) مسائل ابن ادريس
ج) جوابات المسائل
د) خلاصه الاستدلال
هـ ) مناسک
گفتار دوم : آثار غير فقهی
الف ) مستطرفات سرائر
1.انتساب آن به ابن ادريس
2. اهميت اين اثر
1-2- در برداشتن نکات رجالی و حديثی
2-2- نقل از اصول قدما
3. نقل روايات متعدد از يک راوي
4. نام کتب ، مصنفين و موضوع احاديث
5. نقدی بر اسناد مستطرفات
6. وضعيت چاپ
ب ) مختصر التبيان
1. انگيزه تلخيص
2. نام اصلی کتاب و انتساب آن به ابن ادريس
3. اهميت کتاب
4. شيوه ابن ادريس در تلخيص و انتخاب نکات
5. محتوا و اجزای کتاب
6. کلام ابن ادريس درباره اين کتاب
7. نسخ کتاب و وضعيت چاپ
ج) التعليقات
- نقد و بررسی
د) حاشيه صحيفه سجاديه
1. انتساب آن به ابن ادريس
2. انگيزه ابن ادريس از نگارش اين اثر
3. محتوا و شيوه نگارش
هـ ) طب و استشفاء
1. اهميت اين اثر
2. محتوای اين اثر
و ) رسائل ابن ادريس
گفتار سوم : بررسی کتاب سرائر
الف ) کليات
1. اهميت کتاب
2. انگيزه تاليف
3. تاريخ تاليف
4. نسخ و وضعيت چاپ
ب ) ويژگی های نگارشي
1. ارائه سرفصل های مطالب
2. تلخيص و جمع بندی مطالب
3. دسته بندی مطالب
4. توضيح نحوه انجام احکام
5. استفاده از مثال
6. تعريف و توضيح عناوين کتب و ابواب
7. پيش گيری از خلط آرای خود با ديگران
ج ) ويژگی های محتوايي
1. در برداشتن مطالب گسترده غير فقهي
2. استدلالی بودن
3. بيان مراد اصحاب
4. بيان موارد اشتباه و خلط فقها
5. اشاره به مسائل مشکل
6. توجه زياد به نقل اقوال فقها و اختلاف آن ها
د ) سرائر و اصطلاحات ويژه
1. تحرير الفتوی يا تحرير القول
2. جمله الامر ، جمله القول و عقد الباب
3. فقه ( ذلک )
4. فقه غموض ، فانه غامض
5. والذی ينبغی تحصيله
6. المخالفين ( عامه )
7. فقها
8. المحصلين و المتفقهه
9. اورده ايرادا لا اعتقادا
10. اصول المذهب
هـ ) سرائر و درس های آموزنده
1. برخورد منطقی با افکار
2. آزاد انديشی و پرهيز از تقليد
3. جرئت نقدآرای بزرگان
4. ارجاع به خبرگان و کارشناسان هر فن
5. ارتباط با معاصرين و آگاهی از آرای آن ها
6. پرهيز از تعصب در عرصه دانش
و ) محتوای فقهي
1. ترتيب ابواب و مباحث
2. مباحث فقهی
3. آرای شاذ ، نادر و خلاف مشهور
 

فصل سوم : مباحث غير فقهی سرائر

گفتار اول : مباحث اصولی
الف ) مباحث مقدماتی
1. حقيقت و مجاز
2. حقيقت شرعيه
ب ) مباحث الفاظ
1. مشتق
2. اوامر
3. نواهي
4. مفاهيم
5. عام و خاص
6. اطلاق و تقييد
ج ) مباحث حجج
1. حجيت ظواهر
2. حجيت افعال معصومين
د ) مبحث تعادل و تراجيح
1. تقدم جمع روايات بر طرح آن ها
2. رجوع به مرحجات و انواع آن ها
3. وظيفه مکلف در صورت نبود مرحجات
هـ ) قياس
و ) بررسی انديشه های اصولی ابن ادريس
گفتار دوم : مباحث لغوی
الف ) شيوه ابن ادريس در بررسی مباحث لغوي
1. استشهاد و نقل اقوال لغويين معتبر
2. استشهاد به اشعار شعرا
3. بيان ريشه لغات و اصطلاحات فقهي
ب ) ابن ادريس و لغويين معتبر
ج ) ره آورد مباحث لغوی سرائر در فقه
1. بهره گيری از مباحث لغوی و نشان دادن تاثير آن ها در استناط
2. کاربرد مباحث لغوی و ادبی در توضيح اصطلاحات فقهی و ارتباط معانی اصطلاحی با معانی لغوي
3. توضيح لغات و اصطلاحات آيات الاحکام
4. فهم لغات احاديث مربوط به فقه
5. تصحيح اشتباهات لغوی و ادبی فقهای قبل از خود
6. ضبط صحيح کلمات
7. توضيح واژگان معرب در فقه
گفتار سوم : عرف
الف ) وحدت يا تعدد استعمال های عرف و عادت
ب ) اقسام عرف از ديدگاه ابن ادريس
ج ) نقش عرف در استناط
1. مرجعيت عرف در تعيين مفهوم خطابات شرع
2. تعيين مصاديق موضوعات احکام
د ) رده بندی عرف ها در هنگام تعارض
1. تعارض عرف شرع با عرف لغت
2. تعارض عرف شرع با عرف عادت
3. تعارض عرف عادت با عرف لغت
نتيجه گيري
گفتار چهارم : مباحث رجالی و درايه ای
الف ) نکات رجالي
1. روايان عامی مذهب
2. روايان فطحی مذهب
3. روايان مجهول
4. روايان امامی مذموم
ب ) نکات درايه اي
1. حوزه حالات عارض بر حديث
- اخبار مورد قبول ابن ادريس
2. حوزه متن حديث
گفتار پنجم : فقه مقارن
الف ) گرايش سرائر به فقه مقارن
ب ) چگونگی توجه ابن ادريس به اقوال عامه
1. نقل کلمات فقهای قبل از خود
2. نقل مستقيم
ج ) انگيزه ابن ادريس از توجه به آرای فقهای عامه
1. جداسازی اقوال شيعه از اقوال عامه
2. اهميت اجماعات و اتفاقان فقها نزد او
گفتار ششم : مطالب کلامی
الف ) اشتراط عقل در تکليف و تعلق خطاب
ب ) محال بودن تکليف به مالا يطاق
ج ) مصالح و مفاسد
د ) بداء
هـ) اسما و صفات الهي
و ) نسخ
ز ) وجوب امر به معروف و نهی از منکر عقلی است يا سمعی ؟
1. تفضل بودن بخشش گناهان بعد از توبه
2. خلود در جهنم
3. واقعه برگرداندن خورشيد توسط حضرت علی (ع) و لزوم عصمت آن حضرت
گفتار هفتم : قواعد فقهی
الف ) سرائر و توجه به قواعد فقهي
ب ) چگونگی استفاده ابن ادريس از قواعد
ج) قواعد ذکر شده در سرائر
گفتار هشتم : اطلاعات مربوط به تاريخ فقه
الف ) ابن ادريس و نحوه برخورد با فقها و آرای آن ها
1. نقل و رد کلمات آن ها
2. توضيح مراد و بيان اشتباهات و توجيه کلام آن ها
3. بيان موارد تعارض و رجوع آن ها از اقوال پيشين خود
4. بيان آرای اختصاصی و شاذ آن ها
5. بيان ارتباط فقها و تاثير پذيری آن ها از يکديگر
6. ارائه اطلاعات درباره کتب و آثار کم ياب يا ناياب قدمها
ب ) اسامی و آثار فقها در سرائر
1. شيخ مفيد
1-1- شيخ مفيد از ديدگاه ابن ادريس
1-2- آثار شيخ مفيد در سرائر
2. سيد مرتضي
1-2- ابن ادريس و سيدمرتضي
2-2- آثار سيدمرتضي
3. شيخ طوسي
4. حسن بن ابی عقيل
5. ابن جنيد اسکافي
6. ابن براج
7. شيخ صدوق
8. علی بن بابويه
9. سلار
10. ابی المکارم بن زهره
11. ابی الصلاح حلبي
12. محمود حمصی رازي
13. قطب رواندي
ج ) فقهای مورد اهتمام ابن ادريس در سرائر
د ) ابن ادريس و تاثير پذيری از فقهای پيشين در سرائر
1. شيخ طوسي
1-1- تاثير پذيری در شيوه
2-1- تاثير پذيری در آرای فقهي
2. سيد مرتضي
3. شيخ مفيد
4. ابن براج
گفتار نهم : مباحث حاشيه ای
الف ) نکات تاريخي
ب ) نکات مربوط به انساب
1. نسب مادر حضرت عباس
2. بنی هاشم
ج ) نکات مربوط به مکان ها
1. اسکاف
2. بانقياه يا قادسيه
3. چاه زمزم ، وجه تسميه و ارتباط آن با پادشاهان ساسانی ايران
د ) نکات متفرقه ديگر
1. نوروز فارس زبان ها
2. درهم بلغي

فصل چهارم: مبانی فقهی ابن ادريس

گفتار اول : دليل عقل
الف ) دليل عقل از ديدگاه فقهای اماميه تا عصر ابن ادريس
1. شيخ مفيد
2. سيد مرتضي
3. شيخ طوسي
4. ابن زهره
ب ) ابن ادريس و دليل عقل
مراد ابن ادريس از دليل عقل
ج ) جايگاه و مرتبه دليل عقل در مقايسه با ساير ادله از ديدگاه ابن ادريس
1. موارد استدلال به اصل در رديف ساير ادله
2. موارد تمسک به اصل مقدم بر ساير ادله
گفتار دوم : اجماع
الف ) تعريف اجماع
ب ) منشا تاريخی اجماع
ج ) فقهای اماميه و تمسک به اجماع
د ) ابن ادريس و اجماع
1. مبنای ابن ادريس در حجيت اجماع و نحوه کشف آن از قول معصوم (ع)
2. احداث قول ثالث
3. کارکردهای اجماع از ديدگاه ابن ادريس
گفتار سوم : خبر واحد
الف ) خبر واحد از ديدگاه فقهای پيش از ابن ادريس
ب ) ابن ادريس و خبر واحد
1. علت انکار خبر واحد
2. ميزان وفاداری ابن ادريس به مبنای انکار خبر واحد
ج ) آثار انکار خبر واحد در شيوه اجتهادی ابن ادريس
1. آرای شاذ
2. محدود شدن دايره احکام شرعي
3. روی آوردن زياد به ساير ادله
4. بی نيازی از مبحث تعادل و تراجيح در محدوده اخبار واحد
د ) ادله جای گزين اخبار آحاد
1. مقتضای اصول مذهب
2. اصول عمليه
3. ظواهر ، عمومات کتاب و سنت قطعي
گفتار چهارم : مقتضای اصول مذهب
الف ) پيشينه تمسک به مقتضای اصول مذهب
ب ) اصول مذهب و واژه های مترادف و نزديک به آن
ج ) اصول مذهب چيست ؟
طريق اول
طريق دوم
1. اصل مذهب در فروعات فقهي
2. اصل مذهب در مسئله اصولي
3. اصل مذهب در مسئله ادبي
4. اصل مذهب در مسئله فقهي
5. اصل مذهب در مسئله کلامي
6. اصل مذهب در مورد ادله اربعه
د ) رابطه اصول مذهب در ادله اربعه
1. موارد اطلاق اصل مذهب بر ادله اربعه
2. اسناد به اصول مذهب در عرص ادله اربعه
بيان تناقض در گفتار ابن ادريس و توجيه آن
جمع بندی و نتيجه گيری نهايي
هـ ) نسبت اصول مذهب با ديگر ادله
و ) کارکرد و نقش اصول مذهب در فقه
1. مرجعيت در مسائل مستحدثه
2. ميزان اعتبار روايت
3. ميزان برای نقد آرای فقها
ز ) عامل توجه زياد ابن ادريس به اصول مذهب

فصل پنجم: نقش ابن ادريس در تطور فقه شيعه و رابطه او باشيخ طوسی

گفتار اول : ابن ادريبس و تطور فقه شيعه
الف ) فقه شيعه تا عصر ابن ادريس
1. فقه روايی يا منصوص
2. فقه استدلالی يا تفريحي
ب ) شکستن رکود فقهی و مبارزه با جهل و تقليد
1. رکود فقهی و ادله و شواهد آن
1-1- سخنان و تاييد فقها و تاريخ نويسان پس از عصر ابن ادريس
2-1- سخنان ابن ادريس در سرائر و فضای حاکم بر اين کتاب
3-1- عدم ظهور فقيهان تحول آفرين
4-1- گرايش نسب فقها به نگارش آثار غير فقهی و عدم نگارش آثار فقهی تحول آفرين
5-1- عدم نقد گسترده آرای شيخ طوسي
2. ميزان و کيفيت رکود
3. علل و عوامل رکود و نقد و بررسی آن ها
1-3- عظمت علمی شيخ طوسي
2-3- هجرت شيخ طوسی از بغداد به نجف
3-3- رکود علمی در ميان اهل سنت
4-3- فشارها و سخت گيری های حاکمان بر شيعه
3-5- گرايش برخی شاگردان برجسته شيخ به ديدگاه های فقهای حديثي
نتيجه گيري
4. ابن ادريس و نقش او در شكستن ركود فقهي
5. شيوه و تدبير ابن ادريس در شكستن ركود فقهي
6. رمز موفقيت ابن ادريس در شكستن ركود علمي
ج) نوآوری های ابن ادريس
1. عرصه فقه ادبيانه
2. اجتهاد كامل بدون عمل به اخبار واحد
3. ذكر مبانی فروعات فقهی در كنار آن ها
4. استدلال های جامع و گسترده
5. ارائه فقه انتقادي
6. ارائه شيوه نقد علمي
7. نوآوری و ابتكار در مبانی فقهي
8. نوآوری در شيوه نگارش و طرح مباحث
9. نوآوری در آرا
د ) زمينه ها و موانع تاثير ابن ادريس
1. زمينه های مطلوب و مساعد
2. موانع و زمينه های نامطلوب
هـ) تاثير ابن ادريس در فقهای پس از خود
1. تاثير در شيوه اجتهادی و علمي
2. تاثير در شيوه متاخرين در بررسی احاديث
3. تبعيت فقها از آرای فقهی ايشان
گفتار دوم : ابن ادريس و شيخ طوسی
الف ) مقايسه وضعيت علمی زمان شيخ طوسی و ابن ادريس
ب ) مقايسه شيوه اجتهادی شيخ طوسی و ابن ادريس
1. شيوه اجتهادی شيخ طوسي
2. شيوه اجتهادی ابن ادريس
3. مقايسه دو شيوه
ج) مقايسه آثار فقهی شيخ طوسی و ابن ادريس
1. آثار فقهی شيخ طوسی
1-1-مسائل الخلاف
1-2-النهايه
1-3-المبسوط
2. مقايسه مبسوط با سرائر
د ) ديدگاه ابن ادريس نسبت به كتب و آرای شيخ و نقد آن
1. ديدگاه ابن ادريس نسبت به كتب شيخ طوسی
1-1-النهايه
1-2-المبسوط
1-3-مسائل الخلاف
1-4-تهذيب الاحكام
1-5-الاستبصار
1-6-تبيان
1-7-ساير كتب
2. ديدگاه و موضع گيری ابن ادريس نسبت به شيخ طوسی و آرای او
3. نقدی بر نقدهای ابن ادريس بر شيخ طوسی
هـ ) بررسی نسبت ابن ادريس با شيخ طوسی
1. مدعيان نسبت
2. منكرين نسبت
3. نقد و بررسی اقوال
خاتمه :‌ابن ادريس و بررسی انتقادات پيرامون او
الف ) اعراض از اخبار اهل بيت (ع)
بررسی اين انتقاد
ب ) توهين به شيخ طوسی
شواهد دال بر احترام ابن ادريس به شيخ طوسی
نقد كلام علامه مامقانی
ج ) تندروی عليه فقها و محدثين
د ) متهم كردن فقها به تقليد و تبعيت از ديگران
بررسی
هـ ) مخلط بودن ابن ادريس و غير قابل اعتماد بودن آثار او
بررسی
ماخذشناسی
الف ) كتب شيعه
ب ) كتب اهل سنت
ج ) پايان نامه ها
د ) مقالات
كتاب نامه