از نيمهى اوّل قرن دوم هجرى، يعنى سرآغاز تاريخ نگارش آيات الاحكام تا كنون اثرات
ارزشمندى به وسيلهى مفسّران و فقهاى شيعه و سنّى عرضه شده است.
شيخ آقا بزرگ طهرانى در مجموعهى ارزشمند خود به نام «الذريعة الى تصانيف الشيعة»
سى اثر از مؤلّفان شيعه را نام برده است.(1) آيتاللّه سيّد شهابالدّين مرعشى
قدسسره در مقدّمهى خود بر كتاب «مسالك الافهام الى آيات الاحكام» تأليف فاضل
جواد، بيش از شصت اثر از علماى اسلام نام مىبرد. بيست و دو اثر، از مذاهب اربعهى
اهل سنّت، پانزده اثر از فرقهى زيديه، و بيست و نه اثر از فقها و مفسّران شيعه(2)
كه به اضافهى خود مسالك الافهام به سى اثر، بالغ مىشود.
1. الذريعة: 1 / 40.
2. مسالك الافهام: 1 / 10.
آقاى دكتر عباس ترجمان در مقدمهى خود بر كتاب «فقه القرآن»، آيتاللّه محمّد
يزدى، به نقل از مجلهى «تراثنا» در بخش «فقه القرآن في التراث الشيعي» چهل و چهار
اثر را نام مىبرد.(1) و اخيراً جناب مستطاب آقاى محمد على هاشمزاده دامعزّه،
فهرست جامعى در كتابشناسى آيات الاحكام بر اساس طبقات تاريخى، با اشاره به مذاهب
پديد آورندگان تهيّه كرده است.(2)
در اينجا ابتدا به معرّفى اجمالى چند اثر مىپردازيم، و در پى آن فهرستى از كتب
آيات الاحكام را خواهيم آورد:
تأليف فقيه مفسّر، قطب الدين، ابوالحسين سعيد بن عبد اللّه بن الحسين بن
هبةاللّه بن الحسن راوندى، مشهور به «قطب الدين راوندى» متوفّاى 573 هجرى.
قطبالدّين راوندى از علماى بزرگ شيعه، و داراى آثار فقهى و قرآنى بسيارى است.(3)
از جمله: اسباب النزول، امّ القرآن، تفسير القرآن الكريم، خلاصة التفاسير(10جلد)
شرح آيات الاحكام، شرح آيات المشكلة في التنزيه، اللباب في فضل آيةالكرسي، الناسخ
و المنسوخ، و فقه القرآن.
راوندى كتاب «فقه القرآن» خود را بر پايهى ترتيب ابواب فقهى تنظيم كرده است، و از
ويژگىهاى اين كتاب و نويسندهى آن مهارت و تبحّر در فقه و تفسير است.
1. ر.ك: يزدى، محمد، فقهالقرآن، مقدمه.
2. ر.ك: دفتر تبليغات اسلامى، فصلنامهى پژوهشهاى قرآنى، ويژهى قرآن و فقه، سال
اول، ش 3.
3. ر.ك: فقه القرآن: 1 / 13؛ قطب راوندى از شاگردان صاحب مجمعالبيان است.
2. كنز العرفان في فقه القرآن
تأليف جمال الدين، ابوعبد اللّه المقداد بن عبد اللّه بن محمد بن الحسين بن محمد
السيوري الحلّي، معروف به «فاضل مقداد» متوفّاى 826. و از شاگردان شهيد اوّل (محمّد
بن مكى) است.
وى داراى آثار فقهى، كلامى، قرآنى، ادبى، ادعيه و حديث از جمله: التنفيح الرائع في
شرح مختصر الشرايع، النافع يوم الحشر في شرح الباب الحادي عشر، نضد القواعد
الفقهية، تفسير مغمضات القرآن و نيز كنزالعرفان است.(1)
اين فقيه مفسّر نيز ابواب كتاب را بر اساس ابواب فقه تنظيم كرده است.
تأليف عالم ربّانى، مولى احمد بن محمد معروف به «مقدّس اردبيلى» متوفّاى 993، صاحب
آثار چندى است، از جمله آثار وى عبارت است از: مجمع الفائدة و البرهان (فقه). حديقة
الشيعة في تفصيل احوال النبي و الائمة، (تاريخ). اثبات الواجب، اثبات الامامة
(عقايد) و زبدة البيان در فقه قرآنى است.(2)
مقدّس اردبيلى در زهد، تقوى و ورع، ضرب المثل عموم است و به درجات عاليهى خودسازى
رسيده است. وى كتاب خود را بر اساس تبويب فقهى تنظيم كرده است، و تاكنون حدود 10
تعليقه بر آن نوشته شده است.
1. ر.ك: كنزالعرفان، مقدمه، ص 10.
2. ر.ك: اعيان الشيعة: 3 / 82.
تأليف ابوعبداللّه، محمّد الجواد شمسالدين الكاظمي، مشهور به «فاضل جواد» متوفّاى
اواسط قرن يازدهم هجرى است.
وى از شاگردان شيخ بهايى است و داراى آثار علمى در اصول، حساب، نجوم، نحو، فقه،
رجال، عرفان و تفسير است. از جمله: شرح دروس شهيد اوّل، شرح صمديه، تعليقه بر
«خلاصة الرجال» علاّمه، تعليقه بر كافى، و مسالك الافهام.(1)
اين كتاب نيز بر اساس ابواب فقهى تبويب شده است.
تأليف سيّد آقاحسين طباطبايى يزدى، از نوادگان آيتاللّه سيّدمحمّد كاظم يزدى صاحب
«عروة الوثقى»، متوفّاى 1386.
مؤلّف، كتاب خود را بر خلاف شيوهى فقهاى شيعه در نگارش آيات الاحكام كه بر پايهى
ابواب فقهى است، به شيوهى ترتيب سورههاى قرآن تنظيم كرده است، و هر سوره و آيهاى
كه متضمّن حكم فقهى است با بيان مفردات و تفسير، حكم آن را بيان نموده است، و اقوال
علماى مذاهب اربعه را نيز آورده است.
تأليف محمّد يزدى، عضو جامعهى مدرّسين حوزهى علميهى قم، كه آن را به هنگام حبس و تبعيد توسط رژيم طاغوت، نگاشته است.
1. ر.ك: مسالك الافهام: 1 / 14.
اين كتاب در چهار جزء، در دو مجلّد و به زبان عربى نگارش يافته است، و داراى
چهار بخش اصلى است كه عبارتند از: عبادات، حكوميات، عقود و ايقاعات، و اجتماعيات كه
در ذيل هركدام، مباحث فقهى مربوط را آورده است.
اين كتاب تأليف احمد بن على الرازي الجصّاص (305 تا 370) است. وى در اصول معتزلى
مسلك، و در فروع حنفى مذهب است.
اين كتاب يكى از مهمترين تفسير فقهى به خصوص نزد حنفيان است، و نويسندهى آن سعى
كرده به آراى مذاهب چهارگانه اشاره كند، و اگرچه به مسايل ديگرى چون عقايد و تاريخ
نيز پرداخته است اما به مسايل فقهى اهتمام زياد داشته است.
شيوهى اين نويسنده در تفسير آيات الاحكام، به شكل ترتيبى و بيان احكام در هر سوره
مىباشد.
مؤلّف آن آقاى عمادالدين ابوالحسن علىبن محمّد طبرى معروف به الكيا الهراسى (450
تا 504) است، كه در فروع شافعى مذهب و در اصول اشعرى مىباشد.
اين كتاب يكى از مهمترين تفاسير فقهى شافعيه است، نويسنده در تفسير خود، سورهها
را به ترتيب مىآورد و هر آيهاى كه داراى حكم فقهى است، نقل مىكند و نظريات جصاص
را مورد مناقشه قرار مىدهد.(1)
1. ر.ك: ايازى سيّدمحمّد على، المفسّرون، ص 121.
تأليف ابوبكر محمّدبن عبداللّه، معروف به «ابن عربى مالكى» (560 تا638 ه) است.
لازم به يادآورى است كه اين ابن عربى، غير از محيىالدّين بن عربى معروف، و صاحب
كتاب «فتوحات مكيه» و تفسير «رحمة من الرحمن» است كه بين سالهاى 560 تا 638
مىزيسته است.
كتاب «احكام القرآن» به ترتيب سورههاى قرآن تنظيم شده است، و از سورهى حمد و
آيهى بسمله، شروع مىشود و در هر سوره، آيهاى كه متضمّن حكم فقهى بوده، احكام آن
بيان شده است.
نويسنده در تفسير خود، افزون بر احكام فقهى به مباحثى چون شأن نزول، و مطالب تفسيرى
نيز پرداخته است، يعنى در حقيقت اين اثر، فقهى محض نيست اگرچه به مسايل فقهى قرآن
اهتمام خاص به خرج داده است.
اين اثر تأليف محمّد على السايس مصرى، از دانشمندان شافعى مذهب است، وى در سال 1319
به دنيا آمده، و در سال 1396 هجرى درگذشته است.
نويسنده، اين كتاب را براى دانشجويان دانشكدهى شريعت دانشگاه الازهر نوشته، و
شيوهى او در تدوين آن بر اساس ترتيب سورههاى قرآن، نه بر اساس ابواب فقهى استوار
است، و در بررسى احكام به مذاهب اربعه توجّه دارد.
اين كتاب، تأليف محمد على الصابوني، استاد دانشكدهى شريعت و دراسات
اسلامى مكه مكرّمه است.
مؤلّف، خود در مقدمه مىنويسد: براى هر آيه، ده بحث آوردهام: تحليل لفظى، لغت،
معنى اجمالى آيه، سبب نزول، ارتباط آيات، قراءات، وجوه اعراب، نكات بلاغى، احكام
شرعى، حكمت تشريع و....(1)
وى سورهى حمد را به تفصيل و با ذكر جزييات بيان كرده و چهار حكم: جزييت بسمله،
قرائت بسمله در نماز، قرائت فاتحه در نماز و قرائت مأموم در نماز جماعت را به تفصيل
و همراه با آراى مذاهب چهارگانه و ترجيح قول مختار بيان نموده است، و در ديگر
سورهها، آيات گزينش شده، چون آيات سحر (101 ـ 103 بقره)، آيات نسخ (106 ـ 108
بقره)، آيات قبله (142 ـ 145
بقره) و آيات صفا و مروه، قصاص، صيام، قتال، حج و...
را به ترتيب سورههاى قرآن تفسير كرده است.
از ميان تفاسير شيعه و سنّى، شايد يكى از تفاسيرى كه فراتر از آيات الاحكام، به
مسايل فقهى در قرآن پرداخته، نويسنده كه مذهب مالكى دارد، نمىپذيرد كه تنها تعدادى
اندك از آيات قرآن فقهى باشد، بلكه معتقد است كه بسيارى از آيات قرآن، بلكه همهى
آن فقهى است.
كتابِ «الجامع لاحكام القرآن»، تأليف ابوعبداللّه محمّدبن احمد الانصارى (متوفّاى
671) از اهالى قرطبه در اندلس مىباشد.
1. ر.ك: تفسير آيات الاحكام من القرآن: 1 / 11.
اين تفسير اگرچه مشتمل بر مسايل لغوى، ادبى، كلامى و فقهى است ولى اهتمام
نويسنده به احكام فقهى بيش از ساير مباحث است، نويسنده خود در اين باره مىنويسد:
در هر آيهاى كه حكمى يا احكامى بود آن را بيان كردم و اگر آيه متضمن حكمى نبود به
تفسير و تأويلش پرداختم.(1)
از اين سخن به خوبى معلوم مىشود كه اهتمام نويسنده بيشتر معطوف به احكام فقهى قرآن
بوده است.
1. ر.ك: قرطبى، الجامع لاحكام القرآن: 1 / 3.