خداوند بزرگ براى استفاده انسانها، طبيعتِ زيبا و تمام حيوانات و ميوهها و سبزيجات را در اختيار آنها قرار داده است، تا از آنها براى خوردن و آشاميدن و پوشاك و مسكن و ساير نيازهاى خود بكار گيرند، ولى براى حفظ جان انسانها و سلامتى جسم و روح آنها و بقاى نسلها و احترام به حقوق ديگران، قوانين و مقرراتى قرار داده است كه در اين درس به برخى از آنچه كه در رابطه با خوراكيها و آشاميدنيهاست مىپردازيم:
١ ـ گياهى
* ميوه ها
* سبزيجات
٢ ـ حيوانى
* چهارپايان
* اهلى
* وحشى
* پرندگان
* آبزيان (دريايى)
تمام ميوهها و سبزيجات حلال است، مگر آنچه براى بدن ضرر داشته باشد.
١ ـ حلال گوشت
انواع گوسفندان
گاو
شتر
٢ ـ مكــروه
اسب
قاطر
الاغ
٣ ـ حرام گوشت
سگ
گربه
ساير حيوانات
١ ـ حلال گوشت
آهــو
گاو
بز كوهى
گورخر
٢ ـ حرامگوشت تمام حيوانهاى درنده مانندگرگ وپلنگحراممىباشند.(١٧٦)
١ ـ تمام حيوانهاى درنده، حرامگوشت هستند، هر چند از نظر قدرت درندگى ضعيف باشند؛ مانند روباه.
٢ ـ خوردن گوشت خرگوش حرام است.
٣ ـ تمام انواع حشرات، حرام مىباشند.(١٧٧)
اين دسته از پرندگان حلال گوشت هستند:
* تمام اقسام كبوترها (قُمرى هم نوعى كبوتر است).
* تمام اقسام گنجشكها (بُلبُل هم نوعى گنجشك است).
* مرغ و خروس
اين دسته از پرندگان حرام گوشت هستند:
* خفاش.
* طاووس.
* كلاغ (زاغ هم نوعى كلاغ است).
* تمام پرندگانى كه چنگال دارند؛ مانند عقاب.(١٧٨)
١ ـ خوردن گوشت پرستو و هُدهُد مكروه است.(١٧٩)
٢ ـ تخم مرغ و ساير پرندگان حلال گوشت حلال و تخم پرندگان حرام گوشت حرام است.(١٨٠)
٣ ـ مَلخ از پرندگان است و حلال گوشت مىباشد.(١٨١)
١ ـ از حيوانهاى دريايى، تنها ماهى پولكدار و برخى از پرندگان دريايى حلال گوشت است.
٢ ـ ميگو كه همان ملخ دريايى و از پرندگان است، حلال گوشت مىباشد.(١٨٢)
١ ـ خوردن گِل حرام است.(١٨٣)
٢ ـ خوردن كمى از تربت سيدالشهدا(ع) براى شفا يافتن از بيمارى اشكال ندارد.(١٨٤)
٣ ـ خوردن و آشاميدنِ چيز نجس حرام است.(١٨٥)
٤ ـ خوردن چيزى كه براى انسان ضرر دارد حرام است، مثلاً خوردن غذاى چرب براى مريضى كه غذاى چرب برايش ضرر دارد حرام است.(١٨٦)
١٨٢ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ١٥٥، م ٦ و ٧.
١٨٣ ـ تحريرالوسيله، ج ٢ ، ص ١٦٤، م ٧.
١٨٤ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٢٨.
١٨٥ ـ توضيح المسائل، م ١٤١.
١٨٦ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٠.
٥ ـ خوردن تخم چهارپايان حلال گوشت حرام است.(١٨٧)
٦ ـ نوشيدن شراب و هر مايع مست كننده ديگر حرام است.(١٨٨)
٧ ـ بر هر مسلمانى واجب است مسلمان ديگرى را كه نزديك است از گرسنگى يا تشنگى بميرد، نان و آب داده و از مرگ نجات دهد.(١٨٩)
٨ ـ خوردن مال ديگران بدون رضايت صاحب آن حرام است، هر چند كافرى باشد كه اموال او محترم است، مانند اهل ذمّه.(١٩٠)
٩ ـ غذاهاى غيرگوشتى، اعم از سبزيجات، حبوبات، ميوهها و فرآوردههاى لبنياتى مانند: پنير، ماست، كره، خامه، كه از حيوان حلال گوشت گرفته مىشود، تخممرغ و ساير پرندگان حلال گوشت، نان، بيسكويت، شكلات، آدامس، شيرينى و ساير خوردنيهايى كه از گوشت حيوان نيست، پاك و خوردن آنها حلال است، هر چند در كشورهاى غير اسلامى تهيه شده باشد يا از غير مسلمان خريدارى شود، مگر آنكه انسان يقين كند كه نجس شده است، بنابراين مسأله چند صورت دارد:
مىداند كه با بدن كافر تماس نداشته يا رطوبتى سرايت نكرده و به نحو ديگرى نيز نجس نشده است îپاك و حلال است.
شك دارد نجس شده است يا نه î پاك و حلال است.
احتمال مىدهد نجس شده باشد ولى يقين ندارد î پاك و حلال است.
مىداند براثرتماس بابدنكافريابهگونهاىديگرنجس شده است îنجس و حراماست.
١٨٧ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٢٦.
١٨٨ ـ توضيح المسائل، م ١١١، ٢٦٣٢؛
١٨٩ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٥.
١٩٠ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ١٦٩، م ٢٨.
در موارد ذيل خوردن و آشاميدن چيزهاى حرام اشكال ندارد:
حفظ جان متوقف بر حرام باشد، مثلاً در موقعيتى قرار گرفته است كه به جز غذاى حرام چيز ديگرى نيست و اگر نخورد از گرسنگى مىميرد.
مداواى مرضى كه تحمل آن به طور معمول ممكن نيست، متوقف بر خوردن يا آشاميدن حرام باشد و معالجه آن منحصر در استفاده از همان دارو باشد.
او را به خوردن يا آشاميدن حرام وادار كردهاند، به گونهاى كه اگر نخورد جانش يا آبرويش يا مقدار قابل توجهى از اموالش در خطر است، و همچنين است اگر جان يا آبروى افراد محترمى در خطر باشد.
در مقام تقيّه كه خوف از جان و مال و آبرو داشته باشد، همانگونه كه در فرض قبلى گذشت.(١٩١)
مسأله ١ ـ در تمام مواردى كه خوردن يا آشاميدن حرام، جايز مىشود، بايد به مقدار ضرورت اكتفا كند و زياده بر آن جايز نيست.(١٩٢)
مسأله ٢ ـ معالجه بيمارى در صورتى با حرام جايز است كه به تشخيص پزشكان ماهر و مورد اطمينان، معالجه آن منحصر در آن باشد و به طور متعارف راه ديگرى نباشد.(١٩٣)
١ ـ دستها را قبل از غذا و پس از آن بشويد.
٢ ـ در اوّل غذا «بسماللّه» و در پايان، «اَلحمدُلِلّه» بگويد.
٣ ـ با دست راست غذا بخورد.
٤ ـ لقمه را كوچك بردارد.
٥ ـ غذا را خوب بجود.
٦ ـ ميوه را پيش از خوردن با آب بشويد.
٧ ـ اگر چند نفر سر سفره نشستهاند، هر كسى از غذاى جلوى خودش بخورد.
٨ ـ ميزبان پيش از همه شروع به غذا خوردن كند و بعد از همه دست بكشد.(١٩٤)
١ ـ در حال سيرى غذا خوردن.
٢ ـ پرخورى (زياد غذا خوردن).
٣ ـ نگاه كردن به صورت ديگران هنگام غذا خوردن.
٤ ـ خوردن غذاى داغ.
٥ ـ فوت كردن به غذايى كه مىخورد.
٦ ـ پاره كردن نان با كارد.
٧ ـ گذاشتن نان زير ظرف غذا.
٨ ـ دور انداختن ميوه، پيش از آنكه كاملاً آن را بخورد.(١٩٥)
١٩١ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ١٧٠، م ٣١ و ٣٢.
١٩٢ ـ همان مدرك.
١٩٣ ـ همان مدرك، م ٣٤.
١٩٤ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٦.
١٩٥ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٧.
١ ـ در روز، ايستاده آب بخورد.
٢ ـ پيش از آشاميدن آب «بِسمِاللّه» و بعد از آن «الحَمدُللّه» بگويد.
٣ ـ به سه نفس آب بياشامد.
٤ ـ پس از آشاميدن آب، حضرت امام حسين ـ عليهالسلام ـ و خاندان و ياران او را ياد و قاتلان ايشان را لعن كند.(١)
١ ـ زياد آشاميدن.
٢ ـ آشاميدن آب بعد از غذاى چرب.
٣ ـ با دست چپ آب نوشيدن.
٤ ـ در شب، ايستاده آب نوشيدن.(٢)
١ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٨.
٢ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٣٩.
يكى از نعمتهاى الهى، قدرت بينائى است، انسان بايد از اين نعمت بزرگ در راه كمال و ترقّى خود و همنوعان استفاده كند.
نگاه به طبيعت و زيبائىهاى آن، اگر تجاوز به حقوق ديگران نباشد، اشكال ندارد، ولى حفظِ ديده از نگاه به ديگران و حفظ خود از نگاه نامحرمان، احكام خاصى دارد كه در اين بخش به برخى از آنها مىپردازيم.
محرم كسى است كه ازدواج با او حرام است و در نگاه به او محدوديتى كه نسبت به ساير افراد هست نمىباشد.
١ ـ مادر و مادربزرگ.
٢ ـ دختر و دختر فرزند.
٣ ـ خواهر.
٤ ـ خواهرزاده (دختر خواهر).
٥ ـ برادرزاده (دختر برادر).
٦ ـ عمّه (عمه خودش و عمه پدر و مادرش).
٧ ـ خاله (خاله خودش و خاله پدر و مادرش).(١)
١ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٦٣ ـ ٢٦٤.
اين دسته از افراد به سبب خويشاوندى نَسَبى با هم محرمند و گروهى ديگر هم به سبب ازدواج بر پسرها و مردها محرم مىشوند كه عبارتند از:
١ ـ مادرِ زن و مادر بزرگ او.
٢ ـ دختر زن، هر چند دختر خودش نباشد اگر با آن زن آميزش كرده باشد.
٣ ـ زن پدر (نامادرى).
٤ ـ زن پسر (عروس).(١)
بجز افرادى كه نوشته شد، ديگر زنها نامحرمند، حتّى زن برادر و خواهرزن، گرچه ازدواج با خواهر زن تا مدتى كه خواهرش همسر اوست حرام مىباشد، يعنى ازدواج با دو خواهر جايز نيست، مگر آنكه اوّلى از دنيا برود يا او را طلاق دهد.(٢)
١ ـ پدر و پدربزرگ.
٢ ـ پسر و پسر فرزند (نوه).
٣ ـ برادر.
٤ ـ خواهرزاده (پسرخواهر).
٥ ـ برادرزاده (پسر برادر).
٦ ـ عمو (عموى خودش و عموى پدر و مادرش).
٧ ـ دايى (دايى خودش و دايى پدر و مادرش).(٣)
١ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٧٧، م ١.
٢ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٨٠، م ١٥.
اين دسته از افراد به سبب خويشاوندى نَسَبى محرم هستند و گروهى ديگر هم به سبب ازدواج بر دخترها و زنها محرم مىشوند كه عبارتند از:
١ ـ شوهر.
٢ ـ پدر شوهر و پدربزرگ او.
٣ ـ پسر شوهر، هر جند فرزند خودش نباشد و نوه او.
٤ ـ شوهر مادر (به شرط آنكه با هم آميزش كرده باشند).
٥ ـ شوهر دختر (داماد).(١)
اگر زنى با شرايطى كه در كتابهاى فقهى آمده است بچهاى را شير دهد، آن بچه بر آن زن و افرادى ديگر محرم مىشود كه جهت آشنايى مىتوانيد به رساله توضيح المسائل مسأله ٢٤٦٤ مراجعه كنيد.
به جز افرادى كه نوشته شد، ديگر مردها نامحرمند، حتّى شوهر خواهر و برادر شوهر.(٢)
١ ـ زن و شوهر به تمام بدن يكديگر مىتوانند نگاه كنند، هر چند براى لذّت بردن باشد.(٣)
٢ ـ بجز زن و شوهر، نگاه كردن هر فرد انسانى به فرد ديگر، اگر براى لذّت بردن باشد حرام است، خواه همجنس باشد مانند نگاه مرد به مرد ديگر، و يا غير همجنس مانند نگاه مرد به زن، و خواه از محارم باشد و يا غير محارم و به هر جاى بدن باشد همين حكم را دارد.(١)
١ ـ تحرير الوسيله، ج ٢، ص ٢٦٣ ـ ٢٦٤.
٢ ـ همان، ص ٢٧٧، م ١.
٣ ـ همان، ص ٢٨٠، م ١٥.
٤ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٤٣ م ١٥ تا ١٩.
٣ ـ نگاه كردن مرد به بدن زن اگر براى لذّت بردن نباشد احكام خاصى دارد كه اكنون به بيان آنها مىپردازيم.
١ ـ مَحرم
١ ـ به عورت îحرام.
٢ ـ به غير عورت îجايز.
٢ ـ نامحرم
١ ـ به صورت و دستها تا مچ î جايز
٢ ـ به ساير اعضاى بدن î حرام.(٢)
١ ـ كسى كه به واسطه نداشتن همسر به حرام مىافتد؛ مثلاً به نامحرم نگاه مىكند، واجب است ازدواج كند.(٣)
١ ـ (همان مدرك).
٢ ـ (همان مدرك ـ استفتاء). توضيح المسائل، م ٢٤٣٣.
٣ ـ توضيح المسائل، م ٢٤٤٣.
سزاوار است كه انسان به صفات كسى كه مىخواهد با او ازدواج كند توجّه داشته باشد، و تنها به زيبائى و مال اكتفا نشود، برخى از صفات همسر شايسته از نظر پيامبراكرم(ص) بدين قرار است:
با محبّت باشد.
عفيف و پاكدامن باشد.
در ميان خانواده خود عزيز باشد.
نسبت به شوهرش متواضع باشد.
تنها براى شوهر خود زينت و آرايش كند.
از شوهر خود اطاعت كند.(١)
برخى از صفات همسر ناشايسته در روايت پيامبر(ص) چنين آمده است.
در ميان خانواده خود خوار باشد.
حسود و كينه توز.
بىتقوا.
براى ديگران آرايش كند.
از شوهر اطاعت نكند.(٢)
١ ـ در ازدواج بايد صيغه مخصوص آن خوانده شود و تنها راضى بودن دختر و پسر و علاقه داشتن كافى نيست، بنابراين، خواستگارى تا زمانى كه صيغه ازدواج خوانده نشده، سبب محرم شدن نيست و با ساير زنان نامحرم تفاوتى ندارد.(٣)
٢ ـ اگر عقد ازدواج، يك حرفِ آن غلط خوانده شود كه معنى آن عوض شود، عقد باطل است.(٤)
١ ـ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٣٧.
٢ ـ (همان مدرك).
٣ ـ توضيح المسائل، م ٢٦٦٣.
٤ ـ توضيح المسائل، م ٢٣٧١.
١ ـ كداميك از چهارپايان اهلى حرامگوشت مىباشند.
٢ ـ خوردن گوشت خرگوش چه حكمى دارد؟
٣ ـ اين حيوانات حلال گوشت هستند يا حرام گوشت؟
كلاغ و الاغ؛ مار و مورچه؛ گاو و گربه؛ موش و ميش.
٤ ـ تخم كبوتر و كلاغ و گنجشك و گوسفند چه حكمى دارد؟
٥ ـ استعمال دخانيات چه حكمى دارد؟
٦ ـ استفاده از نان و شير كه در كشورهاى غير اسلامى در كارخانجات بزرگ تهيه مىشود چه حكمى دارد؟
٧ ـ استفاده از غذاهاى غيرگوشتى مانند تخممرغ، سبزيجات در رستورانهاى كشورهاى غيراسلامى چه حكمى دارد؟
٨ ـ در چه صورتى خوردن غذاهاى حرام جايز است؟
٩ ـ پنج مورد از مستحبات و مكروهات غذا خوردن را نام ببريد؟
١٠ ـ به واسطه ازدواج چه كسانى به يكديگر محرم مىشوند؟
١١ ـ چند طايفه از زنان بر مردان محرمند؟
١٢ ـ نگاه كردن به موى عمّه و خاله چه حكمى دارد؟
١٣ ـ نگاه كردن به بدن زن عمو و زن دائى چه حكمى دارد؟
١٤ ـ آيا ازدواج كردن واجب است؟