يكى ديگر از واجبات و برنامههاى سالانه اسلام براى خودسازى انسانها «روزه» است، و روزه آن است كه انسان از «اذان صبح» تا «مغرب» براى اطاعت فرمان خداوند از برخى كارها كه شرح آنها خواهد آمد بپرهيزد. براى آشنايى با احكام روزه ابتدا بايد اقسام آنرا بشناسيم.
١ ـ واجب
٢ ـ حرام
٣ ـ مستحب
٤ ـ مكروه
اين روزهها واجب است:
* روزه ماه مبارك رمضان.
* روزه قضا.
* روزه كفّاره
* روزهاى كه به سبب نذر واجب شود.
* روزه قضاى پدر(٨١) كه بر پسر بزرگتر واجب است.(٨٢)
* روزه عيد فطر (روز اوّل ماه شوال).
* روزه عيد قربان (روز دهم ماه ذىحجه).
* روزه مستحبى فرزند كه سبب اذيت و آزار پدر و مادر شود.
* روز مستحبى فرزند كه پدر و يا مادر او را از گرفتن آن نهى كرده باشند (بنابر احتياط واجب).(٨٣)
روزه گرفتن درتمام ايّام سال ـ بجز روزههاى حرام و مكروه ـ مستحب است ولى نسبت به بعضى از روزهها تأكيد و سفارش بيشترى شده است، كه برخى از آنها بدين شرح است:
* هر پنجشنبه و جمعه.
* روز مبعث (٢٧ ماه رجب).
* عيد غدير (١٨ ذىحجه).
* روز ميلاد پيامبر اكرم(ص) (١٧ ربيع الاوّل).
* روز عرفه (نهم ذىحجه) چنانچه روزه گرفتن سبب بازماندن از دعاهاى آن روز نشود.
* تمام ماه رجب و شعبان.
* عيد نوروز.
* ١٣ و ١٤ و ١٥ هر ماه.(٨٤)
* روزه مستحبى مهمان بدون اجازه ميزبان.
* روزه مستحبى مهمان با نهى ميزبان.
* روزه مستحبى فرزند بدون اجازه پدر.
* روزه عاشورا.
* روزه عرفه اگر سبب بازماندن از دعاهاى آن روز بشود.
* روزه روزى كه نمىداند عرفه است يا عيد قربان.(٨٥)
٨١- آية الله خامنهاى: پدر يا مادر.
٨٢ ـ العروة الوثقى، ج ٢، ص ٢٤٠ و توضيح المسائل، م ١٣٩٠.
٨٣ ـ توضيح المسائل، م ١٧٣٩ تا ١٧٤٢.
٨٤ ـ توضيح المسائل، م ١٧٤٨.
٨٥ ـ توضيح المسائل، م ١٧٤٧.
١ ـ روزه از عبادات است و بايد براى انجام فرمان خداوند بجا آورده شود.(٨٦)
٢ ـ انسان مىتواند در هر شب ماه رمضان براى روزه فرداى آن، نيّت كند، و بهتر است كه شب اوّل ماه هم روزه همه ماه را نيّت كند.(٨٧)
٣ ـ در روزه واجب معين، نيّت روزه نبايد بدون عذر از اذان صبح تأخير بيفتد.(٨٨)
٤ ـ در روزه واجب معين، اگر به واسطه عذرى، مانند فراموشى، يا سفر نيّت روزه نكرده اگركارىكه روزهرا باطلمىكند انجام نداده باشد، تا ظهر مىتواند نيّت روزه كند.(٨٩)
٥ ـ لازم نيست نيّت روزه را به زبان بگويد بلكه، همين قدر كه براى انجام دستور خداوند عالماز اذانصبحتامغرب، كارىكه روزهرا باطلمىكند، انجامندهد كافى است.(٩٠)
٨٦ ـ توضيح المسائل، م ١٥٥٠.
٨٧ ـ توضيح المسائل، م ١٥٥٠.
٨٨ ـ مسأله ١٥٥٤ ـ ١٥٦١.
٨٩ ـ مسأله ١٥٥٤ ـ ١٥٦١.
٩٠ ـ توضيح المسائل، م ١٥٥٠.
روزهدار بايد از «اذان صبح» تا «مغرب» از برخى كارها بپرهيزد و اگر يكى از آنها را انجام دهد، روزهاش باطل مىشود، به مجموعه اين كارها «مُبطلاتِ روزه» گفته مىشود، كه از جمله آنهاست:
* خوردن و آشاميدن.
* رساندن غبار غليظ به حلق.
* فرو بردن تمام سر در آب.
* قى كردن.
* آميزش.
* استمناء.
* باقى ماندن بر جنابت تا اذان صبح.(٩١)
١ ـ اگر روزهدار عمداً چيزى بخورد يا بياشامد، روزهاش باطل مىشود.(٩٢)
٢ ـ اگر كسى عمداً چيزى را كه لاى دندانش مانده است فرو برد، روزهاش باطل مىشود.(٩٣)
٣ ـ فرو بردن آب دهان، روزه را باطل نمىكند، هر چند زياد باشد.(٩٤)
٤ ـ اگر روزهدار به سبب فراموشى (نمىداند روزه است) چيزى بخورد يا بياشامد، روزهاش باطل نمىشود.(٩٥)
٩١ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٢.
٩٢ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٣.
٩٣ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٤.
٩٤ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٩.
٩٥ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٥.
٥ ـ انسان نمىتواند، بخاطر ضعف روزه را بخورد، ولى اگر ضعف او به قدرى است كه معمولاً نمىشود آن را تحمل كرد، خوردن روزه اشكال ندارد.(٩٦)
تزريق آمپول، اگر به جاى غذا نباشد، روزه را باطل نمىكند، هر چند عضو را بىحس كند.(٩٧)
١ ـ اگر روزهدار غبار غليظى به حلق برساند، روزهاش باطل مىشود؛ چه غبار خوراكيها باشد مانند آرد، يا غير خوراكى، مانند خاك.
٢ ـ در اين موارد، روزه باطل نمىشود:
* غبار غليظ نباشد.
* به حلق نرسد. (فقط به داخل دهان برسد).
* بىاختيار به حلق برسد.
* نمىداند روزه است.
* شك كند غبار غليظ به حلق رسيده است يا نه؟(٩٨)
١ ـ اگر روزهدار عمداً تمام سر را در آب مطلق فرو برد، روزهاش باطل مىشود.
٢ ـ در اين موارد روزه باطل نيست:
* سهواً سر را زير آب ببرد.
* قسمتى از سر را زير آب ببرد.
* نصف سر را يكبار و نصف ديگر را بار ديگر در آب فرو برد.
* بىاختيار در آب بيفتد.
* شخصِ ديگرى به زور سر او را در آب فرو برد.
* شك كند، تمام سر زير آب رفته است يا نه؟(٩٩)
١ ـ هر گاه روزهدار عمداً قى كند، هر چند به سبب بيمارى باشد، روزهاش باطل مىشود.(١٠٠)
٩٦ ـ توضيح المسائل، م ١٥٨٣.
٩٧ ـ توضيح المسائل، م ١٥٧٦.
٩٨ ـ تحريرالوسيله، ج ١ ، ص ٢٨٦، الثامن ـ توضيح المسائل، م ١٦٠٨ تا ١٦١٨.
٩٩ ـ توضيح المسائل، م ١٦٠٩ ـ ١٩١٠ ـ ١٩١٣ ـ ١٦١٥ ـ العروةالوثقى، ج ٢ ، ص ١٨٧، م ٤٨.
١٠٠ ـ توضيح المسائل، م ١٦٤٦.
٢ ـ اگر روزهدار نداند روزه است يا بىاختيار قى كند، روزهاش باطل نمىشود.(١٠١)
١ ـ اگر روزهدار «استمناء» كند؛ يعنى با خود، كارى كند كه مَنى از او بيرون آيد، روزهاش باطل مىشود.(١٠٢)
٢ ـ اگر بىاختيار مَنى از او بيرون آيد، مثلاً در خواب جنب شود، روزهاش باطل نيست.(١٠٣)
اگر شخص جنب، تا اذان صبح غسل نكند و يا اگر وظيفه او تيمم است، تيمم نكند، در برخى موارد روزهاش باطل مىشود؛ اينك برخى از مسائل آن:
١ ـ اگر عمداًتا اذان صبح غسل نكند و يا اگر وظيفهاش تيمم است تيمم نكند:
*در روزه رمضان روزه اش باطل است
*در قضاى روزه روزه اش باطل است
*در بقيه روزهها روزهاش صحيح است
٢ ـ اگر غسل يا تيمم را فراموش كند و پس از يك يا چند روز يادش بيايد:
* در روزه ماه رمضان î بايد آن روزهها را قضا كند.
* در روزه قضاى ماه رمضان î بنا بر احتياط واجب بايد آن روزهها را قضا كند.
* در روزههاى غير ماه رمضان و قضاى آن؛ مانند روزه نذرى يا كفاره î روزهاش صحيح است.(١٠٤)
٣ ـ اگر روزه دار، در خواب جنب شود، واجب نيست فوراً غسل كند و روزهاش صحيح است.(١٠٥)
١٠١ ـ توضيح المسائل، م ١٦٤٦.
١٠٢ ـ توضيح المسائل، م ١٥٨٨.
١٠٣ ـ توضيح المسائل، م ١٥٨٩.
١٠٤ ـ توضيح المسائل، م ١٦٢٢ ـ ١٦٣٤ ـ ١٦٣٦.
١٠٥ ـ توضيح المسائل، م ١٦٣٢.
٤ ـ اگر شخص جنب در شب ماه رمضان مىداند براى غسل، قبل از اذان صبح بيدار نمىشود، نبايد بخوابد و اگر بخوابد و بيدار نشود، روزهاش باطل است.(١٠٦)
١ ـ انجام دادن هر كارى كه سبب ضعف بشود؛ مانند خون دادن.
٢ ـ بوييدن گياهان معطر (عطر زدن مكروه نيست).
٣ ـ خيس كردن لباسى كه بر تن دارد.
٤ ـ مسواك كردن با چوب تر.(١٠٧)
اگر كسى روزه را در وقت آن نگيرد، بايد روز ديگرى، به جاى آن روزه بگيرد، پس روزهاى كه بعد از وقت آن، بجا آورده مىشود، «روزه قضا» نام دارد.
كفّاره همان جريمهاى است كه براى باطل كردن روزه، معين شده است و عبارت است از:
* آزاد كردن يك بَرده
* دو ماه روزه گرفتن كه سى و يك روز آن بايد پى در پــى باشد
* سير كردن شصت فقير، يا دادن يك مُدّ طعام به هريك از آنها.
كسى كه كفّاره بر او واجب شود، بايد يكى از اين سه را انجام دهد، و چون امروزه «برده» به معناى فقهىِ آن يافت نمىشود، مورد دوّم يا سوّم را انجام مىدهد، و اگر هيچيك از اينها برايش مقدور نيست، هر مقدار كه مىتواند بايد به فقير طعام بدهد و اگر اصلاً نتواند طعام بدهد، بايد استغفار كند.(١٠٨)
١ ـ عمداً قى كند.
٢ ـ در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش كند و با حال جنابت، يك يا چند روز، روزه بگيرد.
٣ ـ در ماه رمضان بدون اينكه تحقيق كند صبح شده يا نه؟ كارى كند كه روزه را باطل مىكند؛ مثلاً آب بخورد، و بعداً معلوم شود صبح بوده است.
٤ ـ كسى بگويد صبح نشده و روزهدار به گفته او، كارى كند كه روزه را باطل مىكند، و بعداً معلوم شود صبح بوده است.
* اگر عمداً روزه رمضان را نگيرد و يا عمداً آن را باطل كند، قضا و كفاره واجب مىشود.
١ ـ لازم نيست قضاى روزه را فوراً بجا آورد، ولى بنابراحتياط واجب بايد تا رمضان سال بعد، انجام دهد.(١٠٩)
٢ ـ اگر چند ماه رمضان، روزه قضا دارد، هر كدام را اوّل بگيرد اشكال ندارد، ولى اگر وقت قضاى روزه آخرين ماه رمضان تنگ است مثلاً ده روز از رمضان آخر، قضا دارد و ده روز به رمضان مانده است، بايد اوّل قضاى آن را بگيرد.(١١٠)
١٠٦ ـ توضيح المسائل، م ١٦٢٥.
١٠٧ ـ توضيح المسائل، م ١٦٥٧.
١٠٨ ـ توضيح المسائل، م ١٦٦٠ ـ ١٦٦١.
١٠٩ ـ العروةالوثقى، ج ٢، ص ٢٣٣، م ١٨ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ٢٩٨، م ٤.
١١٠ ـ توضيح المسائل، م ١٦٩٨.
٣ ـ انسان نبايد در بجاآوردن كفاره كوتاهى كند، ولى لازم نيست، فوراً آن را انجام دهد.(١١١)
٤ ـ اگر كفّاره بر انسان واجب شود، چند سال بر آن بگذرد و بجا نياورده باشد، چيزى بر آن اضافه نمىشود.(١١٢)
٥ ـ اگر به سبب عذرى مانند سفر، روزه نگرفته و پس از رمضان عذر او بر طرف شود و تا رمضان سال بعد، عمداً قضاى آن را بجا نياورد، بايد علاوه بر قضا، براى هر روز، يك مُدّ طعام به فقير بدهد.(١١٣)
٦ ـ اگر روزه خود را با كار حرامى؛ مانند استمناء باطل كند، بنابر احتياط واجب كفّاره جمع لازم مىشود؛ يعنى بايد يك برده آزاد كند، دو ماه روزه بگيرد و به شصت فقير طعام بدهد؛ اگر هر سه برايش ممكن نيست، هر كدام از آنها را كه مىتواند بايد انجام دهـد.(١١٤)
٧ ـ اگر به واسطه بيمارى نتواند روزه بگيرد و بيماريش تا سال بعد هم طول بكشد، قضاى روزه ساقط مىشود و بايد براى هر يك روز، يك مُدّ طعام به فقير بدهد.(١١٥)
١١١ ـ توضيح المسائل، م ١٦٨٤.
١١٢ ـ توضيح المسائل، م ١٦٨٥.
١١٣ ـ توضيح المسائل، م ١٧٠٥.
١١٤ ـ توضيح المسائل، م ١٦٦٥.
١١٥ ـ توضيح المسائل، م ١٧٠٣
١ ـ روزههايى كه قبل از بلوغ نگرفته است.(١١٦)
٢ ـ روزههاى ايّام كفر براى تازه مسلمان؛ يعنى اگر كافرى مسلمان شود قضاى روزههاى گذشته واجب نيست.(١١٧)
٣ ـ كسى كه به واسطه پيرى نمىتواند روزه بگيرد و بعد از رمضان هم نمىتواند قضاى آن را انجام دهد. ولى اگر روزه گرفتن برايش دشوار است، بايد براى هر روز، يك مُدّ طعام به فقير بدهد.(١١٨)
پس از مرگ پدر(١١٩)، پسر بزرگ او بايد نمازها و روزههاى قضا شده او را بجا آورد و احتياط مستحب است قضاى نماز و روزههاى مادر را هم بجا آورد.(١٢٠)
١١٦ ـ توضيح المسائل، م ١٦٩٤.
١١٧ ـ توضيح المسائل، م ١٦٩٥.
١١٨ ـ توضيح المسائل، م ١٧٢٥ ـ ١٧٢٦.
١١٩ آية الله خامنهاى: پدر يا مادر.
١٢٠ ـ تحريرالوسيله، ج١، ص ٢٢٧ م ١٦ ـ توضيح المسائل، م ١٧١٢ و ١٣٩٠.
مسافرى كه بايد نمازهاى چهار ركعتى را در سفر، دو ركعت بخواند، نبايد در آن سفر روزه بگيرد ولى بايد قضاى آن را بجا آورد، و مسافرى كه نمازش را تمام مىخواند؛ مثل كسى كه شغل او سفر است، بايد در سفر روزه بگيرد.(١٢١)
١ ـ قبل از ظهر به مسافرت مىرود î وقتى به حد ترخص رسيد روزهاش باطل مىشود و اگر قبل از آن روزه را باطل كند، به احتياط
واجب بايد كفاره بدهد.
٢ ـ بعداز ظهربه مسافرت مىرودî روزهاش صحيح است و نبايد حكم روزه مسافر آن را باطل كند.
١ ـ قبل از ظهر به وطن يا جايى كه بنا دارد دهروز بماند مىرسد
١ـ كارى كه روزه را باطل مىكند، انجام نداده است: بايد روزه آن روز را تمام كند و صحيح است.
٢ ـ روزه را باطل كرده است: روزه آن روز بر او واجب نيست و بايد قضاى آن را بجا آورد.
٢ ـ بعد از ظهر برسد î روزهاش باطل است و بايد قضاى آن را بجا آورد.(١٢٢)
توجه: مسافرت در ماه رمضان اشكال ندارد، ولى اگر براى فرار از روزه باشد مكروه است.(١٢٣)
پس از پايان يافتن ماه مبارك رمضان؛ يعنى در روز عيد فطر، بايد مقدارى از مال خود را به عنوان زكات فطره به فقير بدهد.
براى خودش و كسانى كه نانخور او هستند؛ مانند همسر و فرزند، هر نفر يك صاع كه تقريباً سه كيلوست.(١٢٤)
جنس زكات فطره، گندم، جو، خرما، كشمش، برنج، ذرّت و مانند اينهاست، و نيز اگر پول يكى از اينها را بدهد كافى است.(١٢٥)
١٢١ ـ توضيح المسائل، م ١٧١٤ ـ توضيح المسائل، م ١٧١٤.
١٢٢ ـ توضيح المسائل. م ١٧١٤ ـ ١٧٢١ ـ ١٧٢٢ ـ ١٧٢٣.
١٢٣ ـ توضيح المسائل، م ١٧١٥.
١٢٤ ـ توضيح المسائل، م ١٩٩١.
١٢٥ ـ همان مدرك.
١ ـ روزه گرفتن در اين ايام چه حكمى دارد؟
* دهم محرم * دهم ذىحجه * نهم ذىحجه * اوّل فروردين * اوّل شوال
٢ ـ اگرشخصىپسازاذان صبح از خواب بيدار شود، آيا مىتواند نيّت روزه كند؟
٣ ـ خلال كردن و مسواك زدن در حال روزه چه حكمى دارد؟
٤ ـ شخصى در حال نوشيدن آب، يادش مىآيد كه روزه است، تكليفش چيست و روزهاش چه حكمى دارد؟
٥ ـ سيگار كشيدن جزو كداميك از مبطلات روزه است؟
٦ ـ شنا كردن در حال روزه چه حكمى دارد؟
٧ ـ فرق قضا و كفاره روزه چيست؟
٨ ـ اگردرروزهمستحبىتااذانصبحغسلنكرده باشد، روزهاش چه حكمى دارد؟
٩ ـ اگر زمانى از خواب بيدار شود كه براى غسل جنابت فرصت ندارد، تكليفش چيست؟
١٠ ـ عطر زدن در حال روزه چه حكمى دارد؟
١١ ـ ساعت شخصى عقب بوده، و مطابق با آن سحرى خورده، و بعداً متوجه شدهاستكهپساز اذانصبحغذا خوردهاست،تكليفش نسبتبه قضاوكفارهچيست؟
١٢ ـ وقت قضاى روزه رمضان را بيان كنيد؟
١٣ ـ وقت كفاره روزه را بيان كنيد؟
١٤ ـ اگر كسى تا رمضان سال بعد قضاى روزهها را نگيرد، تكليفش چيست؟
١٥ ـ پير مردى كه نمىتواند روزه بگيرد تكليفش چيست؟
١٦ ـ اگرپسراوّل،ازدنيارفتهباشد،قضاى روزههاى پدر بر عهده چه كسى است؟
١٧ ـ چه كسانى بايد در سفر روزه بگيرند؟