واجبات نماز

١ ـ نماز با گفتن «اَللّه‏ُ اَكْبَرُ» شروع مى‏شود و با سلام به پايان مى‏رسد.
٢ ـ آنچه در نماز انجام مى‏شود يا واجب است و يا مستحب.
٣ ـ واجبات‏نماز، يازده‏چيز است كه برخى رُكن‏و برخى غيرركن است.

واجبات نماز(١)

                ركــــن

                            ١ ـ نيت
                            ٢ ـ قيام
                            ٣ ـ تكبيرة‏الاحرام
                            ٤ ـ ركوع
                            ٥ ـ سجود
            غيرركن
                            ١ ـ قرائت
                            ٢ ـ ذكر
                            ٣ ـ تشهد
                            ٤ ـ سلام
                            ٥ ـ ترتيب
                            ٦ ـ موالات

١ ـ توضيح‏المسائل، واجبات نماز.

فرق بين رُكن و غير رُكن:

اركان نماز، اجزاء اساسى آن به شمار مى‏آيد و چنانچه يكى از آنها بجا آورده نشود و يا اضافه شود، هر چند بر اثر فراموشى هم باشد، نماز باطل است.
واجبات ديگر، گرچه انجام آنها لازم است ولى چنانچه از روى فراموشى، كم يا زياد شود نماز باطل نيست.(١)

احكام واجبات نماز

نيّت

١ ـ نمازگزار، از آغاز تا پايان نماز، بايد بداند چه نمازى مى‏خواند و آن را براى انجام فرمان خداوند عالم بجا آورد.(٢)
٢ ـ به زبان آوردن نيت، لازم نيست، ولى چنانچه به زبان هم بگويد اشكال ندارد.(٣)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٤٢ .
٢ ـ همان مدرك.
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٤٣ .

٣ ـ نماز، بايد از هر گونه ريا و خودنمايى بدور باشد، يعنى نماز را تنها براى انجام دستور خداوند بجا آورد و چنانچه تمام نماز يا قسمتى از آن، براى غير خدا باشد، باطل است.(١)

تكبيرة‏الاحرام

همانگونه‏كه‏گذشت نماز با گفتن «اَللّه‏ُ اَكْبَر» آغاز مى‏شود و به آن «تَكْبيرَةُ الاِحرام» مى‏گويند. چون با همين تكبير است كه بسيارى از كارها كه قبل از نماز جايز بوده بر نمازگزار حرام مى‏شود، مانند خوردن و آشاميدن، خنديدن و گريستن.

واجبات تكبيرة‏الاحرام:

١ ـ به عربى صحيح گفته شود.
٢ ـ هنگام گفتن «اللّه‏ اكبر» بدن آرام باشد.
٣ ـ تكبيرة‏الاحرام را طورى بگويد كه اگر مانعى در كار نباشد خودش بشنود، يعنى بسيار آهسته نگويد.
٤ ـ بنا بر احتياط واجب آن را به چيزى كه پيش از آن مى‏خواند وصل نكند.(٢)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٤٦ ـ ٩٤٧ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٤٨ و ٩٤٩ و ٩٥١ و ٩٥٢ .

مستحب است موقع گفتن تكبيرة‏الاحرام و تكبيرهاى بين نماز
دستها را تا مقابل گوشها بالا ببرد.(١)

قيام

قيام يعنى ايستاده بودن، كه در بعضى موارد، از اركان نماز است و ترك آن نماز را باطل مى‏كند، ولى افرادى كه نمى‏توانند ايستاده نماز بخوانند، وظيفه‏اى دارند كه در مسائل آينده خواهد آمد.

اقسام قيام

                ركن

                        ١ ـ قيام هنگام تكبيرة‏الاحرام
                        ٢ ـ قيام پيش از ركوع
                غيرركن

                        ١ ـ قيام هنگام قرائت
                        ٢ ـ قيام بعد از ركوع.(٢)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٥٥ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٥٨.

احكام قيام:

١ ـ واجب است پيش از گفتن تكبيرة‏الاحرام و بعد از آن مقدارى بايستد تا يقين كند كه تكبير را در حال قيام گفته است.(١)
٢ ـ قيام پيش از ركوع بدان معنى است كه در حالت ايستاده به ركوع برود، بنابراين اگر ركوع را فراموش كند و بعد از قرائت به سجده برود و قبل از وارد شدن به سجده يادش بيايد، بايد كاملاً بايستد سپس به ركوع برود و پس از آن سجده‏ها را بجا آورد.(٢)
٣ ـ امورى كه در حال قيام بايد از آن پرهيز شود:

* بدن را حركت دادن.
* به طرفى خم شدن.
* به جائى يا چيزى تكيه كردن.
* پاها را زياد باز گذاشتن.
* پاها را از زمين بلند كردن.(٣)

٤ ـ نمازگزار بايد موقع ايستادن هر دو پا را بر زمين بگذارد، ولى لازم نيست سنگينى بدن روى هر دو پا باشد و اگر روى يك پا هم باشد اشكال ندارد.(٤)
٥ ـ كسى كه به هيچ وجه نتواند ايستاده نماز بخواند، بايد نشسته رو به قبله نماز بخواند، و اگر نشسته هم نتواند نماز بخواند، بايد خوابيده نماز بخواند.(٥)
٦ ـ كسى كه خوابيده نماز مى‏خواند بايد به پهلوى راست رو به قبله بخواند و اگر نمى‏تواند، بايد به پهلوى چپ رو به قبله بخواند و اگر آن هم ممكن نيست، به پشت بخوابد، بطوريكه كف پاهاى او رو به قبله باشد.(٦)

١ ـ توضيح المسائل، م ٩٥٩.
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٦٠ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٦١ و ٩٦٣ و ٩٦٤ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٦٣ .
٥ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٧٠ و ٩٧١ .
٦ ـ توضيح المسائل، م ٩٧١

٧ ـ واجب است بعد از انجام ركوع بطور كامل بايستد و سپس به سجده برود و چنانچه اين قيام عمداً ترك شود نماز باطل است.(١)

قرائت

در ركعت اوّل و دوّم نمازهاى واجب يوميّه، انسان بايد اوّل حمد و بعد از آن يك سوره تمام بخواند.(٢)
و در ركعت سوم و چهارم نماز، بايد سوره حمد، يا سه مرتبه تسبيحات اربعه خوانده شود و اگر يك مرتبه هم بخواند كافى است.(٣)

تسبيحات اربعه:

«سُبْـحانَ اللّه‏ِ وَ الْحَــمْدُلِلّهِ وَ لا اِلـهَ اِلاّ اللّه‏ُ وَاللّه‏ُ اَكْـبَر»

احكام قرائت

١ ـ قرائت ركعت سوم و چهارم نماز بايد آهسته خوانده شود، ولى حكم حمد و سوره در ركعت اول و دوم نماز به اين شرح است:(٤)

١ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ١٦٢ ، م ١؛ و العروة الوثقى، ج ١، ص ٦٦٥، الرابع.
٢ ـ توضيح المسائل، م ٩٧٨.
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٠٥ .
٤ ـ توضيح‏المسائل ، م ٩٩٢ تا ٩٩٤ و ١٠٠٧ .
٥-  احكامى كه براى مردان گفته مى‏شود، پسرها هم همين حكم را دارند.

٢ ـ اگر در جائى كه بايد نماز را بلند بخواند، عمداً آهسته بخواند يا در جائى كه بايد آهسته بخواند، عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است، ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد، صحيح است.(١)
٣ ـ اگر در بين خواندن حمد و سوره بفهمد اشتباه كرده است، (مثلاً مى‏بايست بلند بخواند ولى آهسته خوانده است) لازم نيست مقدارى را كه خوانده، دوباره بخواند.(٢)
٤ ـ انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند و كسى كه اصلاً نمى‏تواند صحيح آن را ياد بگيرد، بايد هر طور كه مى‏تواند بخواند و احتياط مستحب است كه نماز را به جماعت بجا آورد.(٣)
٥ ـ اگر در نماز يكى از چهار سوره‏اى را كه آيه سجده دارد عمدا بخواند نمازش باطل است.(٤)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٩٥ .
٢ ـ همان مدرك.
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٩٧ .
٤ ـ توضيح المسائل، م ٩٨٣.

٦ ـ اگر بعد از حمد مشغول خواندن سوره «قل هوالله احد» يا سوره «قل يا ايها الكافرون» شود، نمى‏تواند آن را رها كند و سوره ديگرى بخواند ولى در نماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى به جاى سوره جمعه و منافقون يكى از اين دو سوره را بخواند تا به نصف نرسيده مى‏تواند آن را رها كند و سوره جمعه و منافقين را بخواند.(١)
٧ ـ اگر در نماز، غير سوره «قل هو الله احد» و «قل يا ايها الكافرون» سوره ديگرى بخواند تا به نصف نرسيده مى‏تواند رها كند و سوره ديگرى بخواند.(٢)
٨ ـ اگر مقدارى از سوره را فراموش كند مى‏تواند آن سوره را رها كند و سوره ديگرى بخواند اگر چه از نصف گذشته باشد يا سوره‏اى كه مى‏خواند «قل هوالله احد» يا «قل يا ايها الكافرون» باشد.(٣)
٩ ـ اگر انسان، كلمه‏اى را صحيح بداند، مثلاً كلمه «عَبْدُهُ» را در تشهد «عَبدَهُ» مى‏دانسته و درنماز همانطور بخواند، و بعد بفهمد غلط خوانده است، لازم نيست دوباره نماز را بخواند.(٤)
١٠ ـ در اين موارد نمازگزار نبايد در ركعت اول و دوم، سوره بخواند و تنها به خواندن حمد اكتفا مى‏كند:
الف : وقت نماز تنگ باشد.
ب : ناچار باشد كه سوره نخواند، مثلاً بترسد كه اگر سوره را بخواند دزد يا درنده، يا چيز ديگرى به او صدمه بزند.(٥)
١١ ـ در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد.(٦)

١ ـ توضيح المسائل، م ٩٨٨.
٢ ـ توضيح المسائل، م ٩٩٠.
٣ ـ توضيح المسائل، م ٩٩١.
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٠١ .
٥ ـ توضيح‏المسائل، م ٩٧٩ .
٦ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٠٦ .

بعضى از مستحبات قرائت:

١ ـ در ركعت اول پيش از حمد بگويد: «اَعوُذُ بِاللّه‏ِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيم».
٢ ـ در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر «بِسْمِ اللّه‏ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ» را بلند بگويد.
٣ ـ حمد و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آيه وقف كند، يعنى آن را به آيه بعد نچسباند.
٤ ـ در حال خواندن حمد و سوره به معناى آن توجه داشته باشد.
٥ ـ در تمام نمازها در ركعت اول، سوره «اِنّا اَنْزَلْناهُ» و در ركعت دوم سوره «قُلْ هُوَاللّه‏ُ اَحَدٌ» را بخواند.(١)

ذكــــر

يكى از واجبات ركوع و سجده ذكر است، يعنى گفتن «سُبحانَ‏اللّه‏» يا «اللّه‏ اكبر» و مانند آن، كه تفصيل هر يك خواهد آمد.

ركوع

١ ـ در هر ركعت بعد از قرائت نمازگزار بايد به اندازه‏اى خم شود كه بتواند دست را به زانو بگذارد و اين عمل را «ركوع» مى‏گويند.(٢)
 

واجبات ركوع

        ١ ـ خم شدن به مقدارى كه بيان شد.
        ٢ ـ ذكر، (گفتن حداقل، سه مرتبه سُبحان‏اللّه‏).
        ٣ ـ آرامش بدن در حال گفتن ذكر ركوع.
        ٤ ـ ايستادن بعد از ركوع.
        ٥ ـ آرامش بدن بعد از ركوع.(٣)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠١٧ و ١٠١٨ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٢٢ .
٣ ـ العروة‏الوثقى، ج ١ ـ ص ٦٦٤ .

ذكـر ركـوع

در ركوع، هر ذكرى گفته شود كافى است، ولى‏احتياط واجب آن‏است‏كه به‏قدر سه‏مرتبه «سُبْحانَ اللّه‏ِ» يايك‏مرتبه «سُبْحانَ رَبِىَ‏العَظيمِ وَبِحَمْدِهِ» كمتر نباشد.(١)
آرامش بدن در ركوع
١ ـ در ركوع بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد.(٢)
٢ ـ اگر پيش از آنكه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد، عمداً ذكر ركوع را بگويد، نمازش باطل است.(٣)
٣ ـ اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب، عمداً سر از ركوع بردارد نمازش باطل است.(٤)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٢٨ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٣٠ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٣٢ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٣٣ .

ايستادن و آرامش بعد از ركوع

بعد از تمام شدن ذكر ركوع، بايد بايستد و بعد از آنكه بدن آرام گرفت به سجده برود واگر عمداً پيش از ايستادن، يا پيش از آرام گرفتن بدن به سجده برود نمازش باطل است.(١)
وظيفه كسى كه نمى‏تواند به طور معمول ركوع كند:

١ ـ كسى كه نمى‏تواند به مقدار ركوع خم شود بايد به هر اندازه كه مى‏تواند خـم شـود.
٢ ـ كسى كه اصلاً نتواند خم شود بايد نشسته ركوع كند.
٣ ـ كسى كه نمى‏تواند نشسته ركوع كند بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع، با سر اشاره كند.(٢)

فراموش كردن ركوع

١ ـ اگر ركوع را فراموش كند و پيش از آنكه به سجده برسد يادش بيايد، بايد بايستد بعد به ركوع رود و چنانچه به حالت خميدگى به ركوع برگردد نمازش باطل است.(٣)
٢ ـ اگر بعد از آن كه پيشانى به زمين برسد، يادش بيايد كه ركوع نكرده، بنابر احتياط واجب بايد بايستد و ركوع را بجا آورد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.(٤)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٤٠ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٣٧ .
٣ ـ توضيح المسائل، م ١٠٤١.
٤ ـ توضيح المسائل، م ١٠٤٢.

برخى از مستحبات ركوع

١ ـ مستحب است ذكر ركوع را سه يا پنج يا هفت مرتبه بلكه بيشتر بگويد.
٢ ـ مستحب است پيش از رفتن به ركوع در حالى كه راست ايستاده تكبير بگويد.
٣ ـ مستحب است در حال ركوع بين دو قدم (روى زمين) را نگاه كند.
٤ ـ مستحب است پيش از ذكر ركوع يا بعد از آن صلوات بفرستد.
٥ ـ مستحب است بعد از ركوع، هنگامى كه ايستاد و بدن آرام گرفت بگويد: «سَمِعَ‏اللّه‏ُ لِمَنْ حَمِدَه».(١)

سجود

١ ـ نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب، بعد از ركوع دو سجده بجاآورد.(٢)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٤٣ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٤٥ .

٢ ـ سجده آن است كه پيشانى و كف دو دست و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها (شست) را بر زمين بگذارد.

واجبات سجده:

١ ـ گذاشتن هفت عضو از بدن بر زمين.
٢ ـ ذكــر.
٣ ـ آرامش بدن در حال ذكر سجده.
٤ ـ سر برداشتن و نشستن و آرامش بين دو سجده.
٥ ـ بر زمين بودن هفت عضو در هنگام ذكر.
٦ ـ مساوى بودن جاهاى سجده (پست و بلند نبودن).
٧ ـ گذاشتن پيشانى بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است.
٨ ـ پاك بودن جائى كه پيشانى را مى‏گذارد.
٩ ـ موالات بين دو سجده.(١)

ذكـــر:

در سجده هر ذكرى بگويد كافى است ولى احتياط واجب آن است كه مقدار ذكر از سه مرتبه «سُبْحانَ اللّه‏ِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّىَ الاَعْلى وَ بِحَمْدِهِ» كمتر نباشد.(٢)

آرامــش:

١ ـ در سجده بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد.(٣)

١ ـ العروة الوثقى، ج ١، ص ٦٧٣ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٤٩ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٠ .

٢ ـ اگر پيش از آنكه پيشانى به زمين برسد و آرام گيرد عمداً ذكر را بگويد نماز باطل است و چنانچه از روى فراموشى باشد، بايد دوباره در حال آرام بودن، ذكر را بگويد.(١)

سربرداشتن از سجده:

١ ـ بعد از تمام شدن ذكر سجده اول بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.(٢)
٢ ـ اگر پيش از تمام شدن ذكر، عمداً سر از سجده بردارد، نماز باطل است.(٣)

بر زمين بودن هفت عضو:

١ ـ اگر موقعى كه ذكر سجده را مى‏گويد، يكى از هفت عضو را عمدا از زمين بردارد، نماز باطل مى‏شود، ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست اگر غير از پيشانى، جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد، اشكال ندارد.(٤)
٢ ـ اگر همراه با انگشتان شست پا، انگشتان ديگر هم بر زمين باشد مانع ندارد.(٥)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥١ و ١٠٥٢ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٦ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٢ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٤ ٠
٥ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ١٧٣ ، م ٢؛ و العروة الوثقى، ج ١، ص ٦٧٦، م ٧.

مساوى بودن مواضع سجده:

١ ـ جاى پيشانىِ نمازگزار بايد از جاى زانوهايش پست‏تر و بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد.(١)
٢ ـ احتياط واجب آن است كه جاى پيشانى نمازگزار از جاى انگشتان پايش هم پست‏تر و بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد.(٢)

گذاشتن پيشانى بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است:

١ ـ در سجده بايد پيشانى را بر زمين و يا آنچه از زمين مى‏رويد ولى خوراكى و پوشاكى نيست قرار دهد(٣).(٤)
٢ ـ نمونه‏هائى از چيزهائى كه سجده بر آنها صحيح است:

* خاك
* سنگ
* گل پخته
* گچ
* چوب
* چمن

٣ ـ جايى كه انسان بايد تقيّه كند مى‏تواند بر فرش و مانند آن سجده نمايد و لازم نيست براى نماز به جاى ديگر برود.(٥)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٧ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٥٧ .
٣ سجده بر سيمان و موزائيك نيز اشكال ندارد. (ص ١٤٨، س ٤٩٨)
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٧٦ .
٥ ـ توضيح المسائل، م ١٠٧٢.

احكام سجده

١ ـ سجده‏برچيزهاى‏معدنى‏مانندطلاونقره‏وعقيق‏وفيروزه، صحيح نيست:(١)
٢ ـ سجده كردن براى غير خداوند حرام است.(٢)
٣ ـ سجده بر چيزهائى كه از زمين مى‏رويد و خوراك حيوان است، مثل علف و كاه صحيح است.(٣)
٤ ـ سجده‏بركاغذ،اگرچه‏از پنبه و مانند آن ساخته شده باشد صحيح است.(٤)
٥ ـ براى سجده، بهتر از هر چيز تربت حضرت سيدالشهداء ـ عليه‏السلام ـ مى‏باشد و بعد از آن بدين ترتيب:

* خاك
* سنگ
* گياه(٥)

٦ ـ اگر در سجده اول، مُهر به پيشانى بچسبد و بدون اينكه مُهر را بردارد دوباره به سجده رود نماز باطل است.(٦)

١ ـ توضيح المسائل، م ١٠٧٦.
٢ ـ توضيح المسائل، م ١٠٩٠.
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٧٨ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٨٢ .
٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٨٣ .
٦ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٨٦ .

وظيفه كسى كه نمى‏تواند بطور معمول سجده كند:

١ ـ كسى كه نمى‏تواند پيشانى را به زمين برساند، بايد به قدرى كه مى‏تواند

خم شود و مهر را برجاى بلندى مثل بالش، بگذارد و سجده كند، ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول بر زمين بگذارد.(١)
٢ ـ اگر نمى‏تواند خم شود بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند،(٢) ولى احتياط واجب آن است كه مهر را بالا بياورد و پيشانى را بر آن بگذارد.

بعضى از مستحبات سجده:

١ ـ در اين موارد، مستحب است تكبير بگويد:

* بعد از ركوع و قبل از سجده اول.
* بعد از سجده اول، در حالى كه نشست و بدنش آرام گرفت.
* قبل از سجده دوم، در حالى كه نشسته است و بدنش آرام است.
* بعد از سجده دوم.

٢ ـ طول دادن سجده‏ها مستحب است.
٣ ـ گفتن «اَسْتَغْفِرُاللّه‏َ رَبِّى وَ اَتُوبُ اِلَيهِ» بعد از سجده اول در حالى كه بدنش آرام گرفت مستحب است.
٤ ـ صلوات فرستادن در سجده‏ها مستحب است.(٣)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٦٨ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٦٩ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩١ .

سجده واجب قرآن

١ ـ در چهار سوره قرآن، آيه سجده است كه اگر انسان آن آيه را بخواند يا وقتى كه ديگرى آن را مى‏خواند به آن گوش دهد، بعد از تمام شدن آن آيه بايد فوراً سجده كند.(١)
٢ ـ سوره‏هائى كه آيه سجده دارد:

            ١ ـ سوره شماره ٣٢ = سجده، آيه ١٥.
            ٢ ـ سوره شماره ٤١ = فُصِّلت، آيه ٣٧.
            ٣ ـ سوره شماره ٥٣ = نَـجم، آيه آخر.
            ٤ ـ سوره شماره ٩٦ = عَلَق(٢)، آيه آخر.

٣ ـ چنانچه سجده را فراموش كند، هر وقت يادش آمد بايد سجده كند.(٣)
٤ ـ اگرآيه‏سجده را از ضبط صوت‏بشنود، لازم نيست سجده كند.(٤)
٥ ـ اگر آيه سجده را از بلندگو يا راديو يا تلويزيون بشنود، چنانچه صداى انسان را مى‏رساند و از نوار استفاده نمى‏شود، يعنى همان وقت كه صدا پخش مى‏شود، شخصى در حال خواندن آن آيه است و اين وسيله، صداى او را مى‏رساند واجب است سجده كند.(٥)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٣ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٣ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٣ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٦ .
٥ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٦ .

٦ ـ هنگام سجده براى اين آيه‏ها، نمى‏شود بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى سجده كرد ولى مراعات ساير شرايط سجده، لازم نيست.(١)
٧ ـ گفتن ذكر در اين سجده واجب نيست، اما مستحب مى‏باشد.(٢)

تشهّـد:

١ ـ در ركعت دوم و آخر نمازهاى واجب، نمازگزار بايد بعد از سجده دوم بنشيند و در حال آرام بودن بدن، تشهد بخواند، يعنى بگويد:

«اَشْهَـدُ اَنْ لا اِلـهَ اِلاّ اللّه‏ُ وَحْـدَهُ لا شَـريـكَ لَـهُ
وَ اَشْهَـدُ اَنَّ مُحمَّـداً عَبْـدُهُ و رَسـوُلُـهُ
اَلّلهُـمَّ صَـلِّ عَلـى مُحمَّـدٍ وَ الِ مُحمَّـدٍ».(٣)

٢ ـ اگر تشهد را فراموش كند و بايستد و پيش از ركوع يادش بيايد كه تشهد را نخوانده، بايد بنشيند و تشهد را بخواند و دوباره بايستد و آنچه بايد در آن ركعت، خوانده شود بخواند و نماز را تمام كند و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد، بايد نماز را تمام كند و بعد از سلام نماز، تشهد را قضا كند و بنابر احتياط واجب دو سجده سهو بجا آورد.(٤)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٧ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٠٩٩ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٠٠ .
٤ ـ توضيح المسائل، م ١١٠٢.

سـلام:

١ ـ در ركعت آخر هر نماز پس از تشهد بايد سلام دهد و نماز را به پايان ببـرد.

٢ ـ مقدار واجب سلام يكى از اين دو است:

            * «اَلسَّـلامُ عَلَيْنـا وَ علـى عِبـادِاللّه‏ِ الصّـالِحيـنَ».
            * «اَلسَّـلامُ عَلَيْكُـمْ وَ رَحْمَـةُ اللّه‏ِ وَ بَـركـاتُـهُ».(١)
٣ ـ مستحب است قبل از اين دو سلام بگويد:
            «اَلسَّـلامُ عَلَيـكَ اَيَّهـا النَّـبِـىُّ وَ رَحْمَـةُ اللّه‏ِ وَ بَرَكـاتُـهُ».
و هر سه را نيز بگويد.(٢)

ترتيب:

١ ـ نماز بايد بدين ترتيب خوانده شود: تكبيرة‏الاحرام، قرائت، ركوع، سجود، و در ركعت دوم پس از سجود، تشهد بخواند و در كعت آخر، پس از تشهد، سلام دهد.
٢ ـ اگر ركنى از نماز را فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد، مثلاً پيش از آنكه ركوع كند دو سجده نمايد نماز باطل است.(٣)
٣ ـ اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن نيست بجا آورد، مثلاً پيش از آنكه دو سجده كند تشهد بخواند بايد ركن را بجا آورد و آنچه را اشتباها پيش از آن خوانده دوباره بخواند.(٤)
٤ ـ اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد مثلاً حمد را فراموش كند و مشغول ركوع شود نمازش صحيح است.(٥)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٠٥ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٠٥ .
٣ ـ توضيح المسائل، م ١١٠٩.
٤ ـ توضيح المسائل، م ١١١٠.
٥ ـ توضيح المسائل، م ١١١١.

مُوالات:

١ ـ موالات يعنى پشت سرهم بودن اجزاى نماز و فاصله نينداختن بين آنها.
٢ ـ اگر بقدرى بين اجزاى نماز فاصله بيندازد كه نگويند نماز مى‏خواند، نمازش باطل است.(١)
٣ ـ طول دادن ركوع و سجود و خواندن سوره‏هاى بزرگ، موالات را بهم نمى‏زند.(٢)

قنــوت:

١ ـ مستحب است در ركعت دوم نماز بعد از حمد و سوره و پيش از ركوع، قنوت بخواند، يعنى دستها را بلند كند و مقابل صورت بگيرد و دعا يا ذكرى بخواند.(٣)
٢ ـ در قنوت هر ذكرى بگويد اگر چه يك «سُبْحانَ اللّه‏ِ» باشد كافى است و مى‏تواند اين دعا را بخواند.
«رَبَّنا اتِنا فِى‏الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِى‏الاخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ».(٤)

تعقيب نماز:

تعقيب (در بحث نماز) يعنى مشغول شدن به ذكر و دعا و قرآن بعد از سلام نماز.

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١١١٤ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١١١٦ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١١١٧ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، م ١١١٨ .

١ ـ بهتر است در حال تعقيب رو به قبله باشد.
٢ ـ لازم نيست تعقيب به عربى باشد، ولى بهتر است چيزهائى را كه در كتابهاى دعا دستور داده‏اند بخواند.
٣ ـ گفتن تسبيح حضرت زهرا يعنى: ٣٤ مرتبه «اَللّه‏ُ اكبر» و ٣٣ مرتبه «اَلحمدُللّه‏» و ٣٣ مرتبه «سُبْحانَ اللّه‏» مستحب است.(١)

مُبطِلات نماز

آنگاه كه نمازگزار، تكبيرة‏الاحرام مى‏گويد و نماز را شروع مى‏كند تا پايان آن، بعضى از كارها بر او حرام مى‏شود كه اگر در نماز، يكى از آنها راانجام دهد نمازش باطل است، مبطلات نماز عبارت است از:
            * از بين رفتن يكى از شرطهاى نماز.
            * پيش آمدن چيزى كه وضو يا غسل را باطل مى‏كند.
            * خوردن و آشاميدن.
            * سخن گفتن.
            * خنديدن.
            * گريستن.
            * روى از قبله برگرداندن.
            * كم يا زياد كردن اركان نماز.
            * بر هم زدن صورت نماز.
            * دستها را بر هم گذاشتن.
            * آمين گفتن بعد از حمد.
            * پيش آمدن يكى از شكهايى كه مبطل نماز است.(٢)(٣)

احكام مبطلات نماز

١ ـ اگر در بين نماز يكى از شرايط صحيح بودن آن از بين برود، مثلاً در بين نماز بفهمد مكانش غصبى است نماز باطل است.(٤)
٢ ـ اگر در بين نماز وضويش باطل شود يا يكى از موجبات غسل پيش آيد نماز باطل است.(٥)
٣ ـ اگر در بين نماز خوابش ببرد نماز باطل است.(٦)
٤ ـ اگر در حال سجده از خواب بيدار شود و شك كند كه در سجده آخر نماز است يا در سجده شكر، بايد نماز را دوباره بخواند.(٧)

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٢٢ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٢٦ .
٣ شكهايى كه نماز را باطل مى‏كند به تفصيل خواهد آمد.
٤ ـ توضيح المسائل، م ١١٢٦.
٥ ـ همان.
٦ ـ همان.
٧ ـ توضيح المسائل، م ١١٢٩.

سخن گفتن

١ ـ اگر نمازگزار عمداً كلمه‏اى بگويد و بخواهد با آن معنايى را برساند نمازش باطل است.(١)
٢ ـ اگر عمداً كلمه‏اى بگويد كه دو حرف يا بيشتر داشته باشد، هر چند نخواهد با گفتن آن معنائى را برساند بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند.(٢)
٣ ـ در نماز نبايد به كسى سلام كرد، ولى اگر كسى به نماز گزار سلام كند واجب است جواب او را بدهد، و بايد سلام را مقدم بدارد. مثلاً بگويد: «اَلسَّلامُ عَليْكَ» يا «السَّلامُ عَلَيكُمْ» و نبايد «عَلَيْكُمُ السَّلام» بگويد.(٣)

خنديدن و گريستن:

 ١ ـ اگر نمازگزار عمداً با صدا بخندد، نمازش باطل است.
٢ ـ لبخند زدن نماز را باطل نمى‏كند.
٣ ـ اگر نمازگزار براى كار دنيا عمداً با صدا گريه كند نمازش باطل است.
٤ ـ گريه بدون صدا و گريه از ترس خدا يا براى آخرت، هر چند با صدا باشد، نماز را باطل نمى‏كند.(٤)

١ ـ توضيح‏المسائل، ص ١٥٤ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، ص ١٥٤ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٣٧ .
٤ ـ توضيح‏المسائل، ص ١٥٦ هفتم و هشتم از مبطلات نماز.

روى از قبـله برگرداندن

١ ـ اگر عمدا به مقدارى روى خود را از قبله برگرداند به طورى كه نگويند رو به قبله است نمازش باطل است.
٢ ـ اگر سهوا تمام صورت را به طرف راست يا چپ قبله برگرداند، احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند. ولى اگر به طرف راست يا چپ قبله نرسيده است، نماز صحيح است.(١)

برهم زدن صورت نماز

 ١ ـ اگر در بين نماز كارى كند كه صورت نماز را بر هم زند مثل دست زدن، به هوا پريدن و مانند اينها، هر چند از روى فراموشى باشد، نماز باطل مى‏شود.(٢)
٢ ـ اگر در بين نماز به قدرى ساكت بماند كه نگويند نماز مى‏خواند نمازش باطل مى‏شود.(٣)
٣ ـ رها كردن نماز واجب (شكستن نماز) حرام است مگر در حال ناچارى، مانند اين موارد:

* حفظ جان
* حفظ مال
* جلوگيرى از ضرر مالى و بدنى

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٣١ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، ص ١٥٦ ، نهم از مبطلات نماز.
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٥٢ .

٤ ـ شكستن نماز براى پرداخت بدهى مردم با اين شرايط اشكال ندارد:

        * طلبكار، طلب خود را مى‏خواهد.
        * وقت نماز تنگ نيست، يعنى؛ مى‏تواند پس از پرداخت بدهى، نماز را در وقتِ آن بخواند.

        * در بين نماز نمى‏تواند بدهى را بپردازد.(١)
٥ ـ شكستن نماز براى مالى كه اهميّت ندارد مكروه است.(٢)

دستها را برهم گذاشتن

اگر مثل بعضى افراد كه شيعه نيستند در حال نماز دستها را روى هم بگذارد نماز باطل است.(٣)

آمين گفتن

اگر بعد از حمد عمدا «آمين» بگويد نماز باطل است ولى اگر اشتباها يا از روى تقيّه بگويد نمازش باطل نيست.(٤)

چيزهائى كه در نماز مكروه است:

١ ـ برهم گذاشتن چشمها.
٢ ـ بازى كردن با انگشتان و دستها.
٣ ـ سكوت كردن در هنگام خواندن حمد يا سوره و يا ذكر، براى شنيدن حرف كسى.
٤ ـ هر كارى كه خضوع و خشوع را از بين ببرد.
٥ ـ برگرداندن صورت به طرف راست يا چپ به مقدار كم (چون زياد آن نماز را باطل مى‏كند).(٥)

١ ـ توضيح المسائل، م ١١٥٩ تا ١١٦١.
٢ ـ توضيح المسائل، م ١١٦٠.
٣ ـ توضيح المسائل، مبطلات نماز.
٤ ـ همان.
٥ ـ توضيح المسائل، م ١١٥٧.

شَكيّات نماز

گاهى ممكن است نمازگزار در انجام جزئى از نماز شك كند؛ مثلاً نمى‏داند تشهد را خوانده است يا نه و يانمى‏داند يك سجده بجا آورده است يا دو سجده و گاهى در تعداد ركعاتى كه خوانده است شك مى‏كند؛ مثلاً نمى‏داند اكنون مشغول ركعت سوم است يا چهارم.
براى شك در نماز احكام خاصى است و بيان تمام موارد آن از حد اين جزوه خارج است ولى بطور مختصر، به بيان اقسام شك و احكام هر كدام مى‏پردازيم.

اقسام شك در نماز(١)

١ـ شك در اجزاى نماز:

الف: اگر در انجام جزئى از اجزاى نماز شك كند؛ يعنى، نمى‏داند آن جزء را بجا آورده است يا نه، اگر جزء بعدى را شروع نكرده است، يعنى؛ هنوز از محل آن جزء نگذشته است؛ بايد آن را بجا آورد. ولى اگر بعد از داخل شدن در جزء بعدى شك پيش آمده است، يعنى؛ از محل آن گذشته است؛ به چنين شكى اعتناء نمى‏شود و نماز را ادامه مى‏دهد و صحيح است.
ب: اگر در صحّت جزئى از نماز شك كند، يعنى نمى‏داند جزئى را كه بجا آورده، صحيح انجام شده است يا نه، در اين صورت به شك خود اعتناء نمى‏كند، يعنى؛ بنا مى‏گذارد بر صحيح بودن آن و نماز را ادامه مى‏دهد و صحيح است.

١ ـ تحريرالوسيله، ج ١، ص ١٩٨ و ١٩٩ و ٢٠٠ .

٢ ـ شك در ركعات:(١)

* شكهائى كه نماز را باطل مى‏كند.(٢)

١ ـ اگر در نماز دو ركعتى مثل نماز صبح يا در نماز مغرب، شك در ركعت پيش آيد نماز باطل است.
٢ ـ شك بين يك و بيشتر از يك، يعنى اگر شك كند يك ركعت خوانده يا بيشتر، نماز باطل است.
٣ ـ اگر در نماز نداند چند ركعت خوانده نماز باطل است.

* شكهائى كه نبايد به آنها اعتناء كرد:(٣)

١ ـ در نماز مستحبى.
٢ ـ در نماز جماعت؛ كه توضيح اين دو خواهد آمد.
٣ ـ پس از سلام نماز؛ اگر بعد از تمام شدن نماز، شك در ركعت يا اجزاء پيش آيد، لازم نيست نماز را دوباره بخواند.
٤ ـ بعد از گذشت وقت نماز؛ اگر پس از گذشت وقت نماز، شك كند كه نماز را خوانده است يا نه، خواندن آن نماز لازم نيست.
٥ ـ شك كثير الشك به كسى كه در يك نماز سه مرتبه شك كند، يا در سه نماز پشت سر هم شك كند، مثلاً در نماز ظهر و عصر و مغرب.

١-  شك در ركعات نماز، موارد ديگرى نيز دارد، امّا چون پيش آمدن آن موارد بسيار كم است از بيان آنها صرف‏نظر شد، براى آشنايى مى‏توانيد به رساله توضيح المسائل مسأله ١١٦٥ تا ١٢٠٠ مراجعه كنيد.
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٦٥ .
٣ ـ توضيح‏المسائل، م ١١٦٨ .

شك در ركعات نماز چهار ركعتى(١)

يـادآورى:

١ ـ هر آنچه در نماز خوانده يا بجا آورده مى‏شود، جزئى از نماز است.
٢ ـ اگر نمازگزار شك كند كه جزئى از نماز را خوانده است يا نه، مثلاً شك دارد سجده دوم را بجا آورده است يا نه، چنانچه وارد جزء بعدى نشده است بايد آن جزء را بجا آورد، ولى اگر وارد جزء بعدى شده است به شك خود اعتناء نمى‏كند، بنابراين اگر مثلاً، در حالى كه نشسته است و تشهد را شروع نكرده، شك كند يك سجده بجا آورده است يا دو سجده، بايد يك سجده ديگر بجا آورد، اما اگر در بين تشهد و يا پس از ايستادن شك كند، لازم نيست سجده‏اى بجا آورد و نماز را ادامه مى‏دهد و صحيح است.
٣ ـ چنانچه پس از بجا آوردن جزئى از اجزاء نماز مثلاً خواندن حمد و يا يك كلمه از آن شك كند كه صحيح بجا آورده است يا نه، به شك خود توجه نمى‏كند و لازم نيست دوباره بجا آورد و نماز را ادامه مى‏دهد و صحيح است.
٤ ـ شك در ركعت، يعنى در بين نماز در تعداد ركعتهاى خوانده شده شك كند، مثلاً، هنگام خواندن تسبيحات نداند كه اكنون ركعت چهارم را مى‏خواند يا سوم؟
٥ ـ اگر در تعداد ركعتهاى نماز مستحبى شد كند، بنابر دو مى‏گذارد چون تمام نمازهاى مستحبى ـ بجز نماز وتر ـ دوركعتى است پس اگر شك بين يك و دو يا دو و بيشتر از آن پيش آيد، بنابر دو مى‏گذارد و نماز صحيح است.
٦ ـ در نماز جماعت، اگر امام جماعت شك كند ولى مأموم شك نداشته باشد و مثلاً با گفتن «اللّه‏ اكبر» امام را مطّلع كند، امام جماعت به شك خود اعتناء نمى‏كند و همچنين اگر مأموم شك كند ولى امام جماعت شك نداشته باشد، همانگونه كه امام جماعت نماز را انجام مى‏دهد او هم عمل مى‏كند و صحيح است.
٧ ـ اگر يكى از شكهائى كه نماز را باطل مى‏كند يا شكهاى صحيح پيش آيد، بايد كمى فكر كند و چنانچه چيزى يادش آمد يا يكطرف شك تقويت شد، مطابق آن عمل مى‏كند ولى اگر شك مستقر شد، در شكهاى صحيح مطابق وظيفه عمل مى‏كند و در شكهايى كه نماز را باطل مى‏كند، بهم زدن نماز مانعى ندارد.(١)

١ ـ العروة الوثقى، جلد ٢، ص ٢٠، م ٤

چند قانون كلّى :

١ـ اگر يكى از شكهاى صحيح پيش آيد نبايد نماز را بشكند، بلكه بايد مطابق وظيفه‏اى كه گفته شد عمل كند، و اگر نماز را بر هم بزند، معصيت كرده است.
٢ـ اگر يكى از شكهاى صحيح پيش آيد، بايد مقدارى فكر كند، پس اگر يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا كرد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند

وگرنه به دستورهايى كه گفته شد عمل كند.
٣ـ در شكهاى صحيح بايد بنا را بر بيشتر گذاشت، مگر آنكه يكى از اطراف شك از ٤ گذشته باشد.
٤ـ نماز احتياط براى رفع كمبود احتمالى نماز است،بنابراين در شك بين ٣ و ٤، احتمال كمبود، يك ركعت است، پس يك ركعت نماز احتياط لازم است ولى در شك ٢ و ٤، دو ركعت نماز احتياط لازم است.
٥ـ سجده سهو در موارد احتمال زيادى سهوى است، پس در شك بين ٤ و ٥ در حالت نشسته و شك بين ٥ و ٦ در حالت ايستاده، سجده سهو لازم است.
٦ـ در مواردى كه يك ركعت نماز احتياط واجب است مى‏توان به جاى آن دو ركعت نشسته خواند.
٧ـ در مواردى كه دو ركعت نماز احتياط واجب است، نمى‏توان به جاى آن چهار ركعت نشسته خواند.
٨ـ اگر براى نمازگزار در حالت ايستاده، يكى از شكهاى صحيح برايش پيش آيد، بجز شك ٣ و ٤ ، در بقيه موارد، بايد بدون ركوع بنشيند و پس از نشستن از هر طرف شك يك عدد كم مى‏شود، مثلاً در شك بين ٤ و ٥ ايستاده، پس از نشستن، به شك ٣ و ٤ بر مى‏گردد و همان وظيفه را بايد انجام دهد.

نماز احتياط

١ ـ در مواردى كه نماز احتياط واجب مى‏شود مثل، شك بين ٣ و ٤، بايد بعد از سلام نماز، بدون آنكه صورت نماز را بهم بزند و يا مبطلى از مبطلات نماز راانجام دهد برخيزد و بدون اذان و اقامه تكبير بگويد و نماز احتياط را بخواند.

فرق نماز احتياط با نمازهاى ديگر:

            * نيّت آن را نبايد به زبان آورد.
            * سوره و قنوت ندارد (هر چند دور ركعتى باشد).
            * حمد را بايد آهسته بخواند (بنابر احتياط واجب).

٢ ـ اگر يك ركعت نماز احتياط واجب باشد، پس از سجده‏ها، تشهد مى‏خواند و سلام مى‏دهد و اگر دو ركعت واجب شده باشد، نبايد در ركعت اول تشهد و سلام بخواند، بلكه بايد يك ركعت ديگر هم (بدون تكبيرة‏الاحرام) بخواند و در پايان ركعت دوم تشهد مى‏خواند و سلام مى‏دهد.(١)

سجده سهو

١ ـ در مواردى كه سجده سهو واجب مى‏شود، مانند شك بين ٤ و ٥ در حالت نشسته، بايد بعد از سلام نماز، به سجده رود و بگويد: بِسْمِ‏اللّه‏ وَ بِاللّه‏ِ اَلّلهُمَ صَلِ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّدٍ و بهتر است بگويد: بِسْمِ اللّه‏ِ وَ بِاللّه‏ِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّها النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّه‏ِ وَ بَرَكاتُهُ و بعد بنشيند و دوباره به سجده رود و يكى از ذكرهاى بالا را بگويد سپس بنشيند و تشهد و سلام را بجا آورد.(٢)
٢ ـ سجده سهو تكبيرة‏الاحرام ندارد.

١ ـ توضيح‏المسائل، م ١٢١٥ و ١٢١٦ .
٢ ـ توضيح‏المسائل، م ١٢٥٠ .

پـرســش:

١ ـ اركان نماز را برشماريد و فرق آن را با غير ركن بيان فرمائيد.
٢ ـ قيام قبل و بعد از ركوع را توضيح داده و فرق آن دو را بگوئيد.
٣ ـ آيا تاكنون قرائت خود را براى كسى خوانده‏ايد، اگر پاسخ منفى است، قرائت خود را براى استاد بخوانيد و آن را اصلاح كنيد.
٤ ـ مردى حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشاء را تاكنون آهسته خوانده است، تكليف او نسبت به نمازهاى گذشته چيست؟
٥ ـ در چه صورتى نمازگزار نبايد سوره بخواند و بايد تسبيحات اربعه را نيز يك مرتبه بخواند؟
٦ ـ فرق ركوع و ذكر ركوع چيست؟
٧ ـ آيا ايستادن بعد از ركوع واجب است؟
٨ ـ سجده‏راتعريف‏كنيد، و بگوئيد سجده جزو كدام دسته از واجبات نماز است؟
٩ ـ چهار مورد از واجبات سجده را بيان كنيد.
١٠ ـ مقصود از موالات بين دو سجده چيست؟ توضيح دهيد.
١١ ـ سجده برچوب‏وپوست‏بادام‏و پوست سيب و پوست پرتقال چه حكمى دارد؟
١٢ ـ سجده بر كاغذ و قوطى كبريت چه حكمى دارد؟
١٣ ـ كسى‏كه نمى‏تواند بطور معمول سجده كند، وظيفه‏اش نسبت به سجده چيست؟
١٤ ـ با مراجعه به قرآن كريم، آياتى كه سجده واجب دارد بنويسيد.
١٥ ـ جايگاه تشهد را در نماز بيان فرمائيد.
١٦ ـ فرق ترتيب و موالات را توضيح دهيد.
١٧ ـ دعاى ديگرى براى قنوت غير از آنچه در درس آمده است بنويسيد.
١٨ ـ اگر كسى به نمازگزار سلام كند وظيفه نمازگزار چيست؟
١٩ ـ چه نوع خنده و گريه‏اى نماز را باطل نمى‏كند؟
٢٠ ـ اگر نمازگزار متوجه شود كه بچه‏اى به بخارى نزديك مى‏شود و ممكن است بدنش بسوزد آيا مى‏تواند نماز را بشكند؟
٢١ ـ مسافرى در بين نماز متوجه مى‏شود كه قطار آماده حركت است، آيا مى‏تواند براى رسيدن به قطار نماز را بشكند؟
٢٢ ـ اگر هنگام خواندن تسبيحات اربعه شك كند تشهد را خوانده است يا نه تكليف چيست؟
٢٣ ـ براى شك در اجزاى نماز چهار مثال بزنيد؟
٢٤ ـ اگر در حال قيام شك بين ٤ و ٥ پيش آيد تكليف چيست؟
٢٥ ـ آيا مى‏دانيد كه چرا در نماز احتياط بايد حمد را آهسته بخواند؟
٢٦ ـ كيفيت انجام سجده سهو را توضيح دهيد.